راهی که چین رفته و ایران هنوز جدی نگرفته است؛
از متانول تا بنزین؛ حلقه مفقوده سیاست تولید سوخت در ایران

اظهارات اخیر اسماعیل سقاب اصفهانی، رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، بار دیگر این پرسش را پیش کشیده است که آیا تمام ظرفیتهای صنعتی و فناورانه کشور برای عبور از ناترازی بنزین به کار گرفته شده است؟
در این میان، فناوری تبدیل متانول به بنزین (MTG) یکی از گزینههایی است که میتواند معادله تولید سوخت در ایران را تغییر دهد. فناوریای که چین بیش از یک دهه است آن را به مقیاس صنعتی رسانده و ایران نیز به واسطه برخورداری از ظرفیت گسترده تولید متانول، از مزیت اولیه برای توسعه آن برخوردار است.
اهمیت این فناوری صرفا در تولید چند میلیون لیتر بنزین بیشتر خلاصه نمیشود؛ مسئله اصلی، استفاده از ظرفیتهای موجود صنعت پتروشیمی، تکمیل زنجیره ارزش و تبدیل بخشی از محصولات پایه به فرآوردههایی است که کشور برای تامین نیاز داخلی ناچار به واردات آنهاست.
تجربه چین؛ عبور از تولید متانول به تولید سوخت
فناوری MTG با استفاده از فرایندهای شیمیایی و کاتالیستهای ویژه، متانول را به ترکیبات هیدروکربنی و در نهایت بنزین تبدیل میکند. این فناوری دیگر یک ایده آزمایشگاهی نیست. چین از سال ۲۰۱۰ نخستین واحد صنعتی خود را در این زمینه راهاندازی کرد و در سالهای بعد نیز واحدهای دیگری به این مجموعه اضافه شدند.
بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا، چین از جمله کشورهایی است که توانسته این فناوری را در مقیاس صنعتی به کار گیرد. با این حال، تجربه این کشور یک واقعیت مهم دیگر را نیز نشان میدهد: امکانپذیری فنی لزوما به معنای توجیه اقتصادی در همه شرایط نیست. هزینه سرمایهگذاری، قیمت نفت و متانول و میزان بهرهبرداری از ظرفیت واحدها، نقش تعیینکنندهای در سودآوری این پروژهها دارند.
بنابراین، تجربه چین بیش از آنکه نسخهای آماده برای ایران باشد، الگویی صنعتی است که میتواند مبنای مطالعات جدی برای استفاده از ظرفیت متانولی کشور قرار گیرد.
بررسی ظرفیت متانولی ایران
ایران با برخورداری از ۱۳ مجتمع متانولی، ظرفیت اسمی تولید سالانه حدود ۱۷.۳۸ میلیون تن متانول را در اختیار دارد؛ اما تولید واقعی این صنعت حدود ۱۰ میلیون تن برآورد میشود. بخشی از این فاصله نیز به محدودیت تامین گاز و مشکلات عملیاتی مجتمعها بازمیگردد.
در شرایطی که بخش قابل توجهی از متانول تولیدی کشور بهصورت محصول پایه صادر میشود، تبدیل بخشی از آن به فرآوردههای با ارزش افزوده بالاتر میتواند رویکرد تازهای در سیاست صنعتی و انرژی ایران ایجاد کند.
بر اساس محاسبات مطرح شده در گزارشی درباره فناوری MTG، از هر تن متانول حدود ۳۸۷ کیلوگرم بنزین قابل تولید است. با این فرض، استفاده از ۷.۳۸ میلیون تن ظرفیت خالی صنعت متانول میتواند سالانه حدود ۲.۸۵ میلیون تن بنزین تولید کند؛ رقمی که معادل بیش از ۱۰.۵ میلیون لیتر در روز برآورد میشود.
اگر فاصله تولید روزانه ۱۲۱ میلیون لیتر و مصرف ۱۳۵ میلیون لیتر بنزین مبنا قرار گیرد، این میزان تولید بالقوه میتواند حدود ۷۵ درصد شکاف موجود را پوشش دهد. عددی که در صورت تحقق، تاثیر قابل توجهی بر کاهش فشار واردات بنزین خواهد داشت.
البته این محاسبه یک برآورد نظری است. ظرفیت اسمی خالی متانول را نمیتوان بدون در نظر گرفتن محدودیت گاز، هزینه تولید، نیاز مجتمعها و امکان تامین پایدار خوراک، معادل ظرفیت آماده برای تولید بنزین دانست.
مقایسه هزینه احداث واحدهای MTG با هزینه واردات بنزین
یکی از استدلالهای مطرح شده برای توسعه این فناوری، مقایسه هزینه احداث واحدهای MTG با هزینه واردات بنزین است. بر اساس برآورد منتشر شده، سرمایهگذاری اولیه یک واحد با خوراک سالانه ۱.۶۵ میلیون تن متانول حدود ۲۰۰ میلیون دلار برآورد شده است. این رقم در مقایسه با پیشبینی هزینه ۲.۷ میلیارد دلاری واردات بنزین در سال ۱۴۰۴، در نگاه نخست جذاب به نظر میرسد.
اما چنین مقایسهای بهتنهایی نمیتواند مبنای تصمیمگیری اقتصادی باشد. باید مشخص شود رقم سرمایهگذاری اعلام شده چه بخشهایی از پروژه را پوشش میدهد و آیا هزینه زیرساخت، تاسیسات جانبی، ذخیرهسازی، انتقال محصول، واحدهای تکمیلی و تامین مالی دوران ساخت نیز در آن لحاظ شده است یا خیر.
موضوع مهمتر، قیمت فرصت متانول است. متانولی که قرار است به خوراک واحد MTG تبدیل شود، در شرایط فعلی امکان صادرات و کسب درآمد ارزی دارد. بنابراین، هزینه واقعی تولید بنزین باید با احتساب درآمد صادراتی ازدسترفته متانول محاسبه شود.
به بیان دیگر، معیار اقتصادی این طرح صرفا مقایسه قیمت تمامشده بنزین با قیمت وارداتی آن نیست؛ بلکه باید مشخص شود تبدیل متانول به بنزین در مقایسه با صادرات متانول و واردات بنزین، در مجموع چه میزان ارزش اقتصادی برای کشور ایجاد میکند.
سه گره پیش روی تبدیل متانول به بنزین
نخستین چالش، تامین پایدار خوراک است. تولید متانول در ایران به گاز طبیعی وابستگی مستقیم دارد و در شرایطی که مجتمعهای پتروشیمی در فصل سرد با محدودیت گاز مواجه میشوند، توسعه واحدهای MTG بدون تعیین تکلیف خوراک، میتواند به ایجاد ظرفیتهایی منجر شود که امکان بهرهبرداری مستمر ندارند.
چالش دوم به فناوری و سرمایهگذاری مربوط است. واحدهای MTG به دانش فنی، کاتالیستهای تخصصی و تجهیزات پیشرفته نیاز دارند. تحریمها و محدودیت دسترسی به منابع مالی و فناوری نیز میتواند اجرای پروژه را دشوار و پرهزینه کند. از این رو، باید پیش از هر اقدامی، امکان تامین فناوری و بومیسازی بخشهای مهم فرایند بررسی شود.
مسئله سوم، کیفیت محصول نهایی است. بنزین تولید شده از متانول باید استانداردهای مورد نیاز خودروها را رعایت کند و ممکن است برای رسیدن به مشخصات مطلوب، به فرآوری و بهبود کیفیت نیاز داشته باشد. همچنین ارزیابی آثار زیستمحیطی این فرایند باید در کنار محاسبات اقتصادی قرار گیرد؛ چراکه تولید بنزین از متانول، بهخودیخود به معنای تولید سوخت پاکتر نیست.
سیاست بنزینی؛ فراتر از سهمیهبندی و واردات
واقعیت این است که ناترازی بنزین با یک راهکار منفرد برطرف نمیشود. اصلاح الگوی مصرف، بهبود کیفیت خودروها، توسعه حملونقل عمومی، گسترش سوختهای جایگزین و افزایش بهرهوری پالایشگاهها، همگی باید در یک برنامه منسجم دنبال شوند. اما در کنار مدیریت مصرف، استفاده از ظرفیتهای جدید تولید نیز نباید به حاشیه برود.
محدود کردن کارتهای آزاد جایگاهها یا توصیه به مردم برای کاهش سفر، ممکن است در کوتاهمدت به مدیریت تقاضا کمک کند، اما جایگزین سیاست صنعتی و سرمایهگذاری برای افزایش عرضه نیست. همانطور که واردات مستمر بنزین نیز نمیتواند راهبردی پایدار برای کشوری باشد که از منابع عظیم گاز و زیرساخت گسترده پتروشیمی برخوردار است.
توسعه MTG میتواند یکی از حلقههای مفقوده این سیاست باشد؛ البته به شرط آنکه تصمیمگیری درباره آن بر اساس مطالعات مستقل فنی و اقتصادی انجام شود، نه صرفا با اتکا به اعداد جذاب مربوط به ظرفیت تولید.
از ظرفیت روی کاغذ تا تولید واقعی
آنچه امروز بیش از هر چیز ضرورت دارد، عبور از بحثهای نظری و آغاز ارزیابی عملی این فناوری است. میتوان با مطالعه دقیق تجربه چین، بررسی گزینههای تامین فناوری، محاسبه هزینه فرصت متانول و ارزیابی بازار داخلی، زمینه احداث نخستین واحد صنعتی MTG را فراهم کرد. در صورت اثبات توجیه اقتصادی و فنی، توسعه ظرفیت نیز میتواند در دستور کار قرار گیرد.
ایران سالها در صنعت متانول سرمایهگذاری کرده و اکنون زمان آن رسیده است که درباره نحوه بهرهبرداری از این ظرفیتها بازنگری کند. صادرات ماده اولیه و سپس واردات فرآورده نهایی، نمیتواند در بلندمدت الگوی مطلوبی برای اقتصاد انرژی کشور باشد.
فناوری تبدیل متانول به بنزین شاید پاسخ فوری به ناترازی امروز نباشد، اما میتواند بخشی از راهبرد بلندمدت ایران برای کاهش وابستگی به واردات و تکمیل زنجیره ارزش پتروشیمی باشد.
مسئله این نیست که چین توانسته بنزین را از متانول تولید کند و ایران نیز باید بدون محاسبه همان مسیر را طی کند؛ مسئله این است که چرا کشوری با این حجم از ظرفیت تولید متانول، هنوز برنامه روشنی برای بررسی و بهرهبرداری از چنین فرصتی در مقیاس صنعتی ندارد؟
در پایان باید گفت ناترازی بنزین فقط با محدود کردن مصرفکننده حل نمیشود؛ گاهی باید در سیاست تولید، در زنجیره ارزش و در نگاه به ظرفیتهای موجود کشور نیز تجدیدنظر کرد.
1405/09/01