1405/02/17
تنگه هرمز؛ میدان نبرد نوین
افزایش شدید قیمت نفت به بالای ۱۰۰ دلار و اختلال در عرضه جهانی، فشار فزایندهای بر اقتصاد آمریکا و متحدانش وارد آورده و پیشبینی میشود با تداوم بنبست، آمریکا ناچار به عقبنشینی و پذیرش شروط ایران برای بازگشایی تدریجی تنگه شود. در این مطلب سعی میکنم نشان دهم که چگونه مزیتهای جغرافیایی و تسلیحاتی ایران، محاصره آمریکا را با شکست مواجه خواهد کرد.
آمریکا و اسرائیل با تجاوز به ایران اهداف شومی از جمله توقف برنامه هستهای و تضعیف توان موشکی ایران را دنبال میکردند. بااینحال، آنچه در محاسبات مهاجمان پیشبینی نشده بود، قدرت ایران در بستن تنگه هرمز و تبدیل این آبراه به محور اصلی درگیری بود.
ایران در روزهای نخست جنگ، تنگه هرمز را «به روی همگان باز» اعلام کرد، اما با شرایطی که کشتیها باید «دستورالعملهای فنی» ایران را دنبال میکردند. هنگامی که چند نفتکش به این دستورالعملها بیتوجهی کردند و هدف حمله قرار گرفتند، عملاً تنگه بسته شد. همزمان، ایران اعلام کرد که کانالهای اصلی تنگه را مینگذاری کرده و «مسیرهای ورود و خروج» جدیدی را در نزدیکی سواحل خود تعیین کرده است.
اکنون و در شرایط آتشبس موقت دو هفتهای، وضعیت به گونهای است که تنگه هرمز عملاً برای صادرات نفت بسته است و آمریکا نیز محاصره دریایی علیه کشتیهای مرتبط با ایران برقرار کرده.
بسته شدن تنگه هرمز: اقدامی هوشمندانه با پیامدهای جهانی
تنگه هرمز در باریکترین نقطه تنها ۲۱ کیلومتر عرض دارد و روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت (معادل ۲۰ درصد نفت جهان) از آن عبور میکند. ایران با کنترل این آبراه، عملاً «دروازه» خلیجفارس را در اختیار دارد و جزایر سهگانه قشم، هرمز و لارک که در نزدیکترین نقطه به مسیر عبور کشتیها قرار دارند، نقش «دروازهبان» تنگه را ایفا میکنند.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، جریان فعلی نفت از تنگه تنها ۱۰ درصد سطح عادی (حدود ۲.۱ میلیون بشکه در روز) است که بیشتر آن توسط نفتکشهای مرتبط با ایران انجام میشود. این کاهش ۹۰ درصدی، ضربهای بیسابقه به اقتصاد جهانی وارد کرده است.
شوک قیمت نفت: فراتر از پیشبینیها
قیمت نفتخام برنت که پیش از جنگ حدود ۶۰ دلار بود، در جریان درگیری به بالای ۱۰۰ دلار رسید و در اوج تنش، حتی تا نزدیک ۱۴۴ دلار نیز افزایش یافت . تحلیلگران موسسه گلدمن ساکس هشدار دادهاند که اگر اختلال در تنگه یک ماه دیگر ادامه یابد، قیمت نفت میتواند از ۱۰۰ دلار عبور کند و در سناریوی بدبینانهتر، به ۱۲۰ دلار برسد.
نکته مهم، شکاف عمیق میان قیمتهای نقدی (فیزیکی) و آتی (فیوچرز) است. در اوایل آوریل، قیمت نفت نقدی برنت حدود ۳۰ دلار بیشتر از قیمت آتی بود که نشاندهنده کمبود شدید نفت در دسترس است. به عبارت دیگر، بازارهای مالی ممکن است اوضاع را خوشبینانهتر از واقعیت ارزیابی کنند.
اختلال در تولید نفت خلیجفارس
تنها اختلال در عبور نفت کافی نبود. به دلیل پر شدن مخازن ذخیره و مسدود شدن مسیرهای صادراتی، تولیدکنندگان نفت در خلیجفارس (از جمله عربستان، امارات و کویت) مجبور به تعطیلی تدریجی چاههای نفت خود شدهاند. برآوردها حاکی از آن است که حدود ۱۶ میلیون بشکه در روز (۱۳ درصد تولید جهانی) از چرخه خارج شده است.
این بدان معناست که حتی اگر تنگه فردا باز شود، بازگشت به شرایط عادی ماهها طول خواهد کشید.
مزیتهای راهبردی ایران؛ چرا محاصره آمریکا شکست خواهد خورد؟
«شما نمیتوانید جغرافیا را شکست دهید.» این جمله یکی از مقامات اسبق اطلاعاتی اسرائیل، خلاصهای از واقعیت میدان است. آمریکا قدرتمندترین نیروی دریایی جهان را دارد، اما تنگه هرمز ذاتاً یک میدان نابرابر است. ایران از خط ساحلی خود، تمام ترددها را زیر نظر دارد و با توپخانه، موشکهای کوتاهبرد و پهپادها میتواند هر کشتی را تهدید کند.
با وجود هفت هفته حملات سنگین آمریکا و اسرائیل، گزارشهای اطلاعاتی نشان میدهد که ایران هنوز بخش عمدهای از ناوگان پهپادی و سکوهای پرتاب موشک خود را در اختیار دارد. همچنین برآورد میشود که ایران سکوهای پرتاب را که در تاسیسات زیرزمینی پنهان شده بودند، بازیابی کرده و توان عملیاتی خود را به سطح قبل از جنگ رسانده است.
نیروی دریایی سپاه با شناورهای تندروی کوچک (بسیاری از آنها بدون سرنشین) که مجهز به موشکهای قابل حمل هستند، تهدیدی جدی برای هر شناوری محسوب میشود. علاوه بر این، مینهای شناور، زیرسطحی و از راه دور کنترلشونده، عملیات پاکسازی را بسیار پرخطر و زمانبر کردهاند.
ناتوانی آمریکا در جلب حمایت متحدان
یکی از نقاط ضعف کلیدی آمریکا، عدم همراهی متحدانش است. تاکنون هیچ یک از کشورهای عربی خلیجفارس یا اروپایی برای حمایت از محاصره دریایی آمریکا اعلام آمادگی نکردهاند و دونالد ترامپ در سخنرانیهای خود از عدم کمک ناتو ابراز نارضایتی کرده است.
چین: برگ برنده پنهان ایران
چین بزرگترین خریدار نفت ایران است و هرگونه توقف کشتیهای چینی توسط آمریکا، میتواند تنش را به سطحی جدید ببرد. وزیر دفاع چین، دریاسالار دونگ جون، هشدار داده است: «ما با ایران قراردادهای تجاری و انرژی داریم؛ انتظار داریم دیگران در امور ما دخالت نکنند». این اظهارات نشان میدهد که چین ممکن است در صورت تشدید تنش، وارد معادله شود.
محاصره دریایی آمریکا: تلاشی نافرجام
اعلام محاصره دریایی توسط ترامپ در روز ۲۵ فروردین، پاسخی به عدم موفقیت مذاکرات اسلامآباد بود. اما این محاصره با چالشهای اساسی روبهرو است:
چالش اول: مقیاس عملیات. ناوگان آمریکا برای تضمین عبور امن کشتیها در یک آبراه ۲۱ کیلومتری که با مین و موشک پوشیده شده، نیازمند استقرار گستردهای است که هنوز محقق نشده.
چالش دوم: هزینه-فایده. بستن تنگه هرمز قبلاً اقتصاد جهانی را در رکود انداخته است. طولانی شدن این وضعیت، فشار بر ترامپ برای مصالحه را افزایش میدهد.
چالش سوم: اثربخشی محدود. محاصره آمریکا تنها کشتیهای مرتبط با ایران را هدف قرار میدهد، اما نمیتواند مانع از ارسال نفت ایران از طریق کریدورهای زمینی (به چین و روسیه) یا از طریق کشتیهایی با پرچم چین شود.
پیشبینی آینده: سناریوهای محتمل
بر اساس جمیع جهات (نظامی، اقتصادی، دیپلماتیک)، محتملترین سناریوها به شرح زیر است:
سناریوی اول (محتملترین): تمدید آتشبس و مذاکرات طولانی
کارشناسان معتقدند انتظار توافق در یک دور مذاکره غیرواقعی است. توافق هستهای ایران و آمریکا در دوران اوباما بیش از یک سال طول کشید. به احتمال قریب به یقین، آتشبس تمدید خواهد شد و مذاکرات در پاکستان یا قطر ادامه مییابد. در این مدت، تنگه هرمز بسته میماند و قیمت نفت بین ۹۰ تا ۱۰۰ دلار نوسان خواهد داشت.
سناریوی دوم (خوشبینانه): بازگشایی تدریجی از اردیبهشت
در صورت پیشرفت مذاکرات، تنگه هرمز ممکن است از اردیبهشت ۱۴۰۵ و با رعایت دستورالعملهای فنی ایران و پرداخت عوارض بهتدریج باز شود. چراکه با پیگیری مجلس شورای اسلامی، قوانین مرتبط با این موضوع و چگونگی پرداخت عوارض کشتیهای عبوری از تنگه هرمز در حال نهایی شدن است. اما حتی در این حالت، به دلیل ترافیک انباشته، اختلال در زنجیره تامین و احتیاط شرکتهای بیمه، بازگشت به شرایط عادی دستکم دو تا سه ماه طول خواهد کشید.
سناریوی سوم (بدبینانه): شکست مذاکرات و تشدید نظامی
اگر مذاکرات تا روز ۲ اردیبهشت به نتیجه نرسد و آتشبس تمدید نشود، احتمال بازگشت به درگیری مستقیم وجود دارد. در این صورت، قیمت نفت میتواند به سرعت از ۱۵۰ دلار عبور کند و رکود جهانی اجتنابناپذیر خواهد شد. با این حال، تمایل دو طرف به جلوگیری از این سناریو زیاد است.
پیروزی از آنِ کیست؟
نتیجه نهایی این منازعه، بیش از آنکه در میدان جنگ تعیین شود، در معادلات اقتصادی و سیاسی رقم خواهد خورد. ایران با موفقیت نشان داده است که بستن تنگه هرمز، موثرترین برگ برنده آن در برابر برتری نظامی آمریکا است. مزیتهای جغرافیایی و تسلیحاتی ایران بهگونهای است که هیچ نیروی دریایی در جهان نمیتواند به زور تنگه را باز کند.
از سوی دیگر، اقتصاد آمریکا و متحدانش توان تحمل قیمتهای بالای نفت و اختلال در زنجیره تامین را برای مدت طولانی ندارند. به همین دلیل، پیشبینی میشود که آمریکا در نهایت ناچار به پذیرش شروط ایران (احتمالاً شامل لغو تحریمها، آزادسازی داراییهای بلوکه شده و تضمین عدم تکرار جنگ) برای بازگشایی تدریجی تنگه شود.
تنگه هرمز اکنون به «مرکز ثقل» جنگ تبدیل شده و هر که این میدان را ببرد، جنگ را برده است و در این میدان، ایران با اتکا به جغرافیا و سلاحهای نامتقارن، دست بالا را دارد.
آمریکا و اسرائیل با تجاوز به ایران اهداف شومی از جمله توقف برنامه هستهای و تضعیف توان موشکی ایران را دنبال میکردند. بااینحال، آنچه در محاسبات مهاجمان پیشبینی نشده بود، قدرت ایران در بستن تنگه هرمز و تبدیل این آبراه به محور اصلی درگیری بود.
ایران در روزهای نخست جنگ، تنگه هرمز را «به روی همگان باز» اعلام کرد، اما با شرایطی که کشتیها باید «دستورالعملهای فنی» ایران را دنبال میکردند. هنگامی که چند نفتکش به این دستورالعملها بیتوجهی کردند و هدف حمله قرار گرفتند، عملاً تنگه بسته شد. همزمان، ایران اعلام کرد که کانالهای اصلی تنگه را مینگذاری کرده و «مسیرهای ورود و خروج» جدیدی را در نزدیکی سواحل خود تعیین کرده است.
اکنون و در شرایط آتشبس موقت دو هفتهای، وضعیت به گونهای است که تنگه هرمز عملاً برای صادرات نفت بسته است و آمریکا نیز محاصره دریایی علیه کشتیهای مرتبط با ایران برقرار کرده.
بسته شدن تنگه هرمز: اقدامی هوشمندانه با پیامدهای جهانی
تنگه هرمز در باریکترین نقطه تنها ۲۱ کیلومتر عرض دارد و روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت (معادل ۲۰ درصد نفت جهان) از آن عبور میکند. ایران با کنترل این آبراه، عملاً «دروازه» خلیجفارس را در اختیار دارد و جزایر سهگانه قشم، هرمز و لارک که در نزدیکترین نقطه به مسیر عبور کشتیها قرار دارند، نقش «دروازهبان» تنگه را ایفا میکنند.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، جریان فعلی نفت از تنگه تنها ۱۰ درصد سطح عادی (حدود ۲.۱ میلیون بشکه در روز) است که بیشتر آن توسط نفتکشهای مرتبط با ایران انجام میشود. این کاهش ۹۰ درصدی، ضربهای بیسابقه به اقتصاد جهانی وارد کرده است.
شوک قیمت نفت: فراتر از پیشبینیها
قیمت نفتخام برنت که پیش از جنگ حدود ۶۰ دلار بود، در جریان درگیری به بالای ۱۰۰ دلار رسید و در اوج تنش، حتی تا نزدیک ۱۴۴ دلار نیز افزایش یافت . تحلیلگران موسسه گلدمن ساکس هشدار دادهاند که اگر اختلال در تنگه یک ماه دیگر ادامه یابد، قیمت نفت میتواند از ۱۰۰ دلار عبور کند و در سناریوی بدبینانهتر، به ۱۲۰ دلار برسد.
نکته مهم، شکاف عمیق میان قیمتهای نقدی (فیزیکی) و آتی (فیوچرز) است. در اوایل آوریل، قیمت نفت نقدی برنت حدود ۳۰ دلار بیشتر از قیمت آتی بود که نشاندهنده کمبود شدید نفت در دسترس است. به عبارت دیگر، بازارهای مالی ممکن است اوضاع را خوشبینانهتر از واقعیت ارزیابی کنند.
اختلال در تولید نفت خلیجفارس
تنها اختلال در عبور نفت کافی نبود. به دلیل پر شدن مخازن ذخیره و مسدود شدن مسیرهای صادراتی، تولیدکنندگان نفت در خلیجفارس (از جمله عربستان، امارات و کویت) مجبور به تعطیلی تدریجی چاههای نفت خود شدهاند. برآوردها حاکی از آن است که حدود ۱۶ میلیون بشکه در روز (۱۳ درصد تولید جهانی) از چرخه خارج شده است.
این بدان معناست که حتی اگر تنگه فردا باز شود، بازگشت به شرایط عادی ماهها طول خواهد کشید.
مزیتهای راهبردی ایران؛ چرا محاصره آمریکا شکست خواهد خورد؟
«شما نمیتوانید جغرافیا را شکست دهید.» این جمله یکی از مقامات اسبق اطلاعاتی اسرائیل، خلاصهای از واقعیت میدان است. آمریکا قدرتمندترین نیروی دریایی جهان را دارد، اما تنگه هرمز ذاتاً یک میدان نابرابر است. ایران از خط ساحلی خود، تمام ترددها را زیر نظر دارد و با توپخانه، موشکهای کوتاهبرد و پهپادها میتواند هر کشتی را تهدید کند.
با وجود هفت هفته حملات سنگین آمریکا و اسرائیل، گزارشهای اطلاعاتی نشان میدهد که ایران هنوز بخش عمدهای از ناوگان پهپادی و سکوهای پرتاب موشک خود را در اختیار دارد. همچنین برآورد میشود که ایران سکوهای پرتاب را که در تاسیسات زیرزمینی پنهان شده بودند، بازیابی کرده و توان عملیاتی خود را به سطح قبل از جنگ رسانده است.
نیروی دریایی سپاه با شناورهای تندروی کوچک (بسیاری از آنها بدون سرنشین) که مجهز به موشکهای قابل حمل هستند، تهدیدی جدی برای هر شناوری محسوب میشود. علاوه بر این، مینهای شناور، زیرسطحی و از راه دور کنترلشونده، عملیات پاکسازی را بسیار پرخطر و زمانبر کردهاند.
ناتوانی آمریکا در جلب حمایت متحدان
یکی از نقاط ضعف کلیدی آمریکا، عدم همراهی متحدانش است. تاکنون هیچ یک از کشورهای عربی خلیجفارس یا اروپایی برای حمایت از محاصره دریایی آمریکا اعلام آمادگی نکردهاند و دونالد ترامپ در سخنرانیهای خود از عدم کمک ناتو ابراز نارضایتی کرده است.
چین: برگ برنده پنهان ایران
چین بزرگترین خریدار نفت ایران است و هرگونه توقف کشتیهای چینی توسط آمریکا، میتواند تنش را به سطحی جدید ببرد. وزیر دفاع چین، دریاسالار دونگ جون، هشدار داده است: «ما با ایران قراردادهای تجاری و انرژی داریم؛ انتظار داریم دیگران در امور ما دخالت نکنند». این اظهارات نشان میدهد که چین ممکن است در صورت تشدید تنش، وارد معادله شود.
محاصره دریایی آمریکا: تلاشی نافرجام
اعلام محاصره دریایی توسط ترامپ در روز ۲۵ فروردین، پاسخی به عدم موفقیت مذاکرات اسلامآباد بود. اما این محاصره با چالشهای اساسی روبهرو است:
چالش اول: مقیاس عملیات. ناوگان آمریکا برای تضمین عبور امن کشتیها در یک آبراه ۲۱ کیلومتری که با مین و موشک پوشیده شده، نیازمند استقرار گستردهای است که هنوز محقق نشده.
چالش دوم: هزینه-فایده. بستن تنگه هرمز قبلاً اقتصاد جهانی را در رکود انداخته است. طولانی شدن این وضعیت، فشار بر ترامپ برای مصالحه را افزایش میدهد.
چالش سوم: اثربخشی محدود. محاصره آمریکا تنها کشتیهای مرتبط با ایران را هدف قرار میدهد، اما نمیتواند مانع از ارسال نفت ایران از طریق کریدورهای زمینی (به چین و روسیه) یا از طریق کشتیهایی با پرچم چین شود.
پیشبینی آینده: سناریوهای محتمل
بر اساس جمیع جهات (نظامی، اقتصادی، دیپلماتیک)، محتملترین سناریوها به شرح زیر است:
سناریوی اول (محتملترین): تمدید آتشبس و مذاکرات طولانی
کارشناسان معتقدند انتظار توافق در یک دور مذاکره غیرواقعی است. توافق هستهای ایران و آمریکا در دوران اوباما بیش از یک سال طول کشید. به احتمال قریب به یقین، آتشبس تمدید خواهد شد و مذاکرات در پاکستان یا قطر ادامه مییابد. در این مدت، تنگه هرمز بسته میماند و قیمت نفت بین ۹۰ تا ۱۰۰ دلار نوسان خواهد داشت.
سناریوی دوم (خوشبینانه): بازگشایی تدریجی از اردیبهشت
در صورت پیشرفت مذاکرات، تنگه هرمز ممکن است از اردیبهشت ۱۴۰۵ و با رعایت دستورالعملهای فنی ایران و پرداخت عوارض بهتدریج باز شود. چراکه با پیگیری مجلس شورای اسلامی، قوانین مرتبط با این موضوع و چگونگی پرداخت عوارض کشتیهای عبوری از تنگه هرمز در حال نهایی شدن است. اما حتی در این حالت، به دلیل ترافیک انباشته، اختلال در زنجیره تامین و احتیاط شرکتهای بیمه، بازگشت به شرایط عادی دستکم دو تا سه ماه طول خواهد کشید.
سناریوی سوم (بدبینانه): شکست مذاکرات و تشدید نظامی
اگر مذاکرات تا روز ۲ اردیبهشت به نتیجه نرسد و آتشبس تمدید نشود، احتمال بازگشت به درگیری مستقیم وجود دارد. در این صورت، قیمت نفت میتواند به سرعت از ۱۵۰ دلار عبور کند و رکود جهانی اجتنابناپذیر خواهد شد. با این حال، تمایل دو طرف به جلوگیری از این سناریو زیاد است.
پیروزی از آنِ کیست؟
نتیجه نهایی این منازعه، بیش از آنکه در میدان جنگ تعیین شود، در معادلات اقتصادی و سیاسی رقم خواهد خورد. ایران با موفقیت نشان داده است که بستن تنگه هرمز، موثرترین برگ برنده آن در برابر برتری نظامی آمریکا است. مزیتهای جغرافیایی و تسلیحاتی ایران بهگونهای است که هیچ نیروی دریایی در جهان نمیتواند به زور تنگه را باز کند.
از سوی دیگر، اقتصاد آمریکا و متحدانش توان تحمل قیمتهای بالای نفت و اختلال در زنجیره تامین را برای مدت طولانی ندارند. به همین دلیل، پیشبینی میشود که آمریکا در نهایت ناچار به پذیرش شروط ایران (احتمالاً شامل لغو تحریمها، آزادسازی داراییهای بلوکه شده و تضمین عدم تکرار جنگ) برای بازگشایی تدریجی تنگه شود.
تنگه هرمز اکنون به «مرکز ثقل» جنگ تبدیل شده و هر که این میدان را ببرد، جنگ را برده است و در این میدان، ایران با اتکا به جغرافیا و سلاحهای نامتقارن، دست بالا را دارد.