چرا از انقلاب پشتبامی عقب ماندهایم؟ ۷ میلیون خانه خورشیدی در چین، ۵۱ هزار خانه در ایران!
عقبماندگی در توسعه نیروگاههای خانگی

در شرایطی که چین میلیونها خانوار را به تولیدکنندگان برق تبدیل کرده و هند با یک برنامه ملی گسترده به دنبال تجهیز ۱۰ میلیون خانه به پنلهای خورشیدی است، ایران هنوز در ابتدای این مسیر قرار دارد. اکنون وزارت نیرو از برنامه تجهیز ۶۰۰ هزار خانه دیگر خبر میدهد؛ برنامهای که موفقیت آن بیش از هر چیز به نحوه تامین مالی، تضمین خرید برق و عبور از موانع اجرایی بستگی دارد.
تحولات صنعت برق جهان در سالهای اخیر نشان میدهد که نقشه تولید انرژی در حال تغییر است. روزگاری توسعه صنعت برق با ساخت نیروگاههای بزرگ، سدها، پالایشگاههای سوخت نیروگاهی و خطوط انتقال طولانی تعریف میشد، اما امروز بخش مهمی از سرمایهگذاریها به سمت تولید پراکنده و استفاده از ظرفیتهای کوچک در نزدیکی محل مصرف حرکت کرده است. در این الگوی جدید، پشتبام خانهها، ساختمانهای تجاری، کارخانهها و حتی پارکینگها به بخشی از زیرساخت تولید برق تبدیل میشوند.
شتاب این تحول را میتوان در آمارهای جهانی مشاهده کرد. براساس گزارش آژانس بینالمللی انرژیهای تجدیدپذیر (IRENA)، ظرفیت نصبشده انرژیهای تجدیدپذیر جهان در پایان سال ۲۰۲۵ به حدود ۵۱۴۹ گیگاوات رسید. در همین سال، ۶۹۲ گیگاوات ظرفیت جدید به این مجموعه اضافه شد که بیش از ۵۱۰ گیگاوات آن مربوط به انرژی خورشیدی بود. به بیان دیگر، انرژی خورشیدی به مهمترین موتور توسعه ظرفیت جدید برق تجدیدپذیر در جهان تبدیل شده است.
این روند صرفا حاصل دغدغههای زیستمحیطی نیست. افزایش تقاضای برق، رشد مصرف در بخش سرمایش و فناوریهای دیجیتال، نگرانی از امنیت تامین سوخت و آسیبپذیری زیرساختهای متمرکز انرژی، کشورها را به سمت متنوعسازی منابع تولید سوق داده است. در چنین شرایطی، تولید برق در مقیاس خانگی مزیتی فراتر از کاهش انتشار آلایندهها دارد و وابستگی مصرفکننده به یک منبع متمرکز تولید و شبکه انتقال را کاهش میدهد.
چین؛ پیشتاز تبدیل خانهها به نیروگاه
چین نمونه برجسته این تحول است. این کشور نهتنها بزرگترین بازار انرژی خورشیدی جهان را در اختیار دارد، بلکه در توسعه سامانههای خورشیدی خانگی نیز فاصله چشمگیری با سایر کشورها ایجاد کرده است.
بر اساس گزارش انجمن صنعت فتوولتائیک چین، شمار خانوارهای دارای سامانه خورشیدی خانگی در این کشور تا پایان سال ۲۰۲۵ به حدود ۷ میلیون و ۳۳۹ هزار واحد رسیده است. در همین سال، حدود ۱.۱۶ میلیون خانوار جدید به این مجموعه اضافه شدند و ظرفیت جدید خورشیدی خانگی نیز به حدود ۴۵.۹۵ گیگاوات رسید.
اهمیت تجربه چین فقط در بزرگی ارقام نیست؛ بلکه در شیوه مشارکت دادن مردم در اقتصاد انرژی است. در این کشور، فضای بدون استفاده پشتبام خانهها به یک دارایی اقتصادی تبدیل شده و خانوارها میتوانند از محل تولید برق، علاوه بر تامین بخشی از نیاز خود، درآمد نیز کسب کنند.
هند نیز در سالهای اخیر با الگوبرداری از همین رویکرد، برنامه گستردهای را برای توسعه نیروگاههای خورشیدی پشتبامی آغاز کرده است. طرح ملی «PM Surya Ghar» با هدف تجهیز یک کرور، معادل ۱۰ میلیون خانوار، به سامانههای خورشیدی طراحی شده است. دولت هند با اختصاص یارانه مستقیم، تسهیلات مالی و سادهسازی فرایند نصب، تلاش کرده است هزینه ورود خانوارها به بازار انرژی خورشیدی را کاهش دهد.
بر اساس اعلام وزارت انرژیهای نو و تجدیدپذیر هند، تا ژوئن ۲۰۲۶ بیش از ۴ میلیون خانوار تحت پوشش این برنامه قرار گرفتهاند و بیش از ۳.۳ میلیون سامانه خورشیدی پشتبامی نصب شده است.
اروپا نیز در این زمینه تجربه قابل توجهی دارد. آلمان با وجود برخورداری از تابش خورشیدی کمتر نسبت به ایران، یکی از بازارهای بزرگ سامانههای خورشیدی خانگی جهان را شکل داده است. موفقیت این کشور بیش از آنکه به مزیت اقلیمی وابسته باشد، حاصل ترکیب سیاستهای حمایتی، دسترسی به منابع مالی، مقررات نسبتاً پایدار و امکان فروش برق تولیدی به شبکه است.
این تجربهها یک پیام روشن دارند: توسعه نیروگاههای خورشیدی خانگی بیش از آنکه به میزان تابش خورشید وابسته باشد، به کیفیت سیاستگذاری و فراهم بودن شرایط اقتصادی برای مشارکت مردم بستگی دارد.
ایران؛ برخوردار از خورشید، محروم از سرمایهگذاری کافی
ایران از نظر منابع طبیعی یکی از کشورهای مستعد توسعه انرژی خورشیدی است. گستردگی مناطق خشک و نیمهخشک، ساعات آفتابی قابل توجه در بخش بزرگی از کشور و وجود اراضی مناسب، مزیتی فراهم کرده که بسیاری از کشورهای اروپایی از آن برخوردار نیستند.
با این حال، فاصله میان ظرفیت بالقوه و عملکرد واقعی کشور همچنان زیاد است.
براساس اعلام عباس علیآبادی، وزیر نیرو، تاکنون حدود ۵۱ هزار خانه در کشور به مولدهای تجدیدپذیر پشتبامی مجهز شدهاند. وزارت نیرو نیز تجهیز ۶۰۰ هزار خانه دیگر را در دستور کار قرار داده است. طرح «هر خانه، یک نیروگاه» قرار است با محوریت سامانههای خورشیدی کوچکمقیاس و مشارکت مردم و سرمایهگذاران توسعه پیدا کند.
مقایسه این آمار با چین، فاصله قابل توجه ایران را نشان میدهد. شمار خانوارهای مجهز به سامانه خورشیدی در چین بیش از ۱۴۰ برابر ایران است. حتی هند نیز با اجرای یک برنامه ملی در مدت کوتاهی توانسته است میلیونها خانوار را وارد چرخه تولید برق کند.
البته مقایسه کشورها باید با در نظر گرفتن تفاوت جمعیت، ساختار اقتصادی، ظرفیت شبکه و اندازه سامانهها انجام شود؛ اما این تفاوتها نمیتواند اصل مسئله را پنهان کند: ایران هنوز نتوانسته است ظرفیت اقتصادی و اجتماعی تولید برق در مقیاس خانگی را به شکل گسترده فعال کند.
این عقبماندگی در شرایطی رخ داده که کشور با ناترازی مزمن برق مواجه است و هر سال بخش مهمی از ظرفیت تولید و مصرف انرژی تحت فشار قرار میگیرد. به همین دلیل، توسعه نیروگاههای خانگی دیگر نباید صرفا یک برنامه جانبی در فهرست پروژههای تجدیدپذیر وزارت نیرو تلقی شود.
ضرورت توسعه نیروگاههای خانگی برای ایران
نخستین و فوریترین ضرورت، کاهش فشار بر شبکه برق است. در تابستان، افزایش مصرف سرمایشی و در زمستان، محدودیت تامین سوخت نیروگاههای حرارتی، شبکه برق کشور را با دشواری روبهرو میکند. در چنین شرایطی، تولید برق در محل مصرف میتواند بخشی از تقاضای شبکه را کاهش دهد.
وقتی تعداد زیادی از خانهها در ساعات روز برق مورد نیاز خود را از پنلهای خورشیدی تامین کنند، بخشی از بار شبکه سراسری کاهش مییابد و امکان استفاده از ظرفیت نیروگاههای بزرگ برای تامین برق سایر بخشها فراهم میشود.
البته نباید از نیروگاههای خورشیدی خانگی انتظار داشت که بهتنهایی ناترازی برق را برطرف کنند. تولید خورشیدی در ساعات روز بیشترین میزان را دارد، در حالی که بخشی از اوج مصرف در ساعات غروب و شب اتفاق میافتد. بنابراین، توسعه باتریهای ذخیرهساز، مدیریت هوشمند مصرف و ترکیب منابع مختلف تولید برق باید همزمان دنبال شود.
دومین ضرورت، کاهش مصرف سوختهای فسیلی است. بخش عمده برق ایران همچنان در نیروگاههای حرارتی تولید میشود و این نیروگاهها به گاز طبیعی و در برخی دورهها به سوخت مایع وابستهاند. هر میزان برق خورشیدی که جایگزین تولید حرارتی شود، میتواند از مصرف گاز و گازوئیل در نیروگاهها بکاهد.
این مسئله برای ایران که در فصل سرد سال با محدودیت تامین گاز روبهرو میشود، اهمیت ویژهای دارد. در واقع، توسعه انرژی خورشیدی خانگی فقط یک سیاست برق نیست؛ بخشی از راهبرد مدیریت گاز کشور نیز محسوب میشود. گازی که در ساعات تولید خورشیدی برای تولید برق مصرف نمیشود، میتواند در بخش صنعت، پتروشیمی، مصارف خانگی یا سایر بخشهای اقتصادی مورد استفاده قرار گیرد.
سومین ضرورت، افزایش تابآوری زیرساخت انرژی است. تمرکز بیش از حد تولید برق در تعداد محدودی نیروگاه بزرگ، شبکه را در برابر اختلالات فنی، حوادث و تهدیدات امنیتی آسیبپذیر میکند. گسترش تولید پراکنده میتواند این تمرکز را کاهش دهد و در صورت طراحی مناسب شبکه و وجود ذخیرهساز، پایداری تامین برق را افزایش دهد.
در کنار این موارد، نباید از منافع اقتصادی برای خانوارها غافل شد. نیروگاه خورشیدی خانگی میتواند به کاهش هزینه برق و ایجاد درآمد جانبی از محل فروش برق مازاد منجر شود. در شرایطی که قدرت خرید خانوارها تحت فشار قرار دارد، تبدیل پشتبام به یک دارایی مولد میتواند انگیزه اقتصادی قابل توجهی ایجاد کند.
حلقه مفقوده ورود مردم به اقتصاد خورشیدی
با وجود همه مزایا، نمیتوان انتظار داشت که خانوارها صرفا با توصیههای تبلیغاتی به نصب پنل خورشیدی روی بیاورند. نخستین مانع، هزینه سرمایهگذاری اولیه است.
برای بسیاری از خانوادهها، تامین هزینه خرید پنل، اینورتر، تجهیزات حفاظتی و در صورت نیاز باتری ذخیرهساز، امکانپذیر نیست. بنابراین، موفقیت طرح وزارت نیرو به طراحی یک نظام تامین مالی واقعی و قابل دسترس وابسته است.
تجربه هند در این زمینه قابل توجه است. دولت این کشور با پرداخت یارانه مستقیم و فراهم کردن تسهیلات بانکی، هزینه اولیه سرمایهگذاری را برای خانوارها کاهش داده است. ایران نیز باید از چنین تجربهای استفاده کند و به جای اتکا به توصیههای عمومی، سازوکارهای اقتصادی مشخصی برای مشارکت خانوارها ایجاد کند.
اعطای وامهای بلندمدت، پرداخت یارانه هدفمند، امکان خرید اقساطی تجهیزات و ورود شرکتهای سرمایهگذار به مدل اجاره پشتبام میتواند دامنه مشارکت را گسترش دهد.
در این میان، خانوارهای کمدرآمد نباید از این فرصت محروم بمانند. اگر توسعه خورشیدی خانگی تنها به مالکان خانههای بزرگ و خانوادههای برخوردار محدود شود، بخش مهمی از ظرفیت اجتماعی این برنامه از دست خواهد رفت. دولت باید با همکاری نهادهای حمایتی، مدلهایی طراحی کند که خانوارهای کمدرآمد نیز بدون تحمل هزینه اولیه سنگین، از منافع تولید برق برخوردار شوند.
اما مسئله مهمتر، اعتماد عمومی است. مردم باید بدانند برق تولیدی آنها با چه تعرفهای خریداری میشود، مطالبات چه زمانی پرداخت خواهد شد و قراردادها تا چه اندازه از ثبات برخوردارند.
سرمایهگذاری در نیروگاه خورشیدی یک تصمیم اقتصادی بلندمدت است. اگر خانواری بر اساس یک تعرفه مشخص وارد این بازار شود، اما در ادامه با تغییرات غیرقابل پیشبینی مقررات یا تاخیر در پرداخت مطالبات مواجه شود، انگیزه سایر خانوارها برای مشارکت کاهش خواهد یافت.
بنابراین، تضمین خرید برق، شفافیت قراردادها و ثبات مقررات باید به اندازه تامین تسهیلات مورد توجه قرار گیرد.
اعلام برنامه تجهیز ۶۰۰ هزار خانه به نیروگاههای خورشیدی، در مقایسه با وضعیت موجود، هدفگذاری قابل توجهی است؛ اما پرسش اصلی این است که این هدف چگونه و در چه بازه زمانی محقق خواهد شد؟
تجربه برنامههای گذشته در حوزه انرژی نشان داده است که اعلام اهداف بزرگ، لزوما به معنای تحقق آنها نیست. آنچه اهمیت دارد، تبدیل هدفگذاری به برنامه اجرایی با منابع مالی مشخص، زمانبندی روشن و مسئولیتپذیری نهادهای متولی است.
وزارت نیرو و ساتبا باید بهطور شفاف اعلام کنند چه تعداد از این نیروگاهها با سرمایهگذاری مستقیم خانوارها، چه تعداد با تسهیلات بانکی و چه تعداد با سرمایهگذاری بخش خصوصی احداث خواهند شد. همچنین باید مشخص شود که ظرفیت متوسط هر سامانه چقدر است، چه میزان برق تولید خواهد کرد و چه سهمی از آن به مصرف خانوار و چه سهمی به شبکه اختصاص مییابد.
موضوع دیگر، کیفیت تجهیزات و خدمات پس از فروش است. توسعه بازار خورشیدی بدون نظارت بر کیفیت پنلها، اینورترها، باتریها و شرکتهای نصبکننده میتواند به ایجاد بازاری غیرشفاف و کاهش اعتماد عمومی منجر شود.
از سوی دیگر، توسعه نیروگاههای کوچک باید با تقویت شبکه توزیع و نصب تجهیزات اندازهگیری هوشمند همراه باشد. افزایش تولید پراکنده بدون آمادگی شبکه، ممکن است در برخی مناطق به محدودیتهای فنی جدید منجر شود.
همچنین باید به ساختمانهای آپارتمانی توجه ویژه داشت. بخش بزرگی از جمعیت شهری ایران در مجتمعهای مسکونی زندگی میکنند و برخلاف خانههای مستقل، امکان استفاده انحصاری از پشتبام را ندارند. طراحی مدلهای مالکیت مشترک، تقسیم منافع و قراردادهای جمعی میتواند این بخش بزرگ از جامعه را نیز وارد برنامه توسعه خورشیدی کند.
پشتبامها؛ فرصتی مهم در اقتصاد خورشیدی
ایران برای عبور از ناترازی انرژی به ساخت نیروگاههای بزرگتر نیاز دارد، اما این تمام ماجرا نیست. ساختار تولید و مصرف برق نیز باید تغییر کند و تولید پراکنده به یکی از ارکان اصلی این تحول تبدیل شود.
تجربه چین، هند و آلمان نشان میدهد که مشارکت خانوارها در تولید برق میتواند از یک برنامه محدود حمایتی به بازاری بزرگ و اثرگذار تبدیل شود. چنین بازاری علاوه بر کمک به امنیت انرژی، ظرفیت ایجاد اشتغال، توسعه صنایع داخلی و کاهش فشار بر منابع فسیلی را نیز دارد.
۵۱ هزار خانه مجهز به مولدهای تجدیدپذیر در برابر میلیونها خانه در کشورهای پیشرو، نشان میدهد که ایران هنوز از بخش مهمی از ظرفیت خود استفاده نکرده است. هدف تجهیز ۶۰۰ هزار خانه نیز زمانی ارزش واقعی پیدا میکند که به برنامهای عملیاتی، دارای پشتوانه مالی و برخوردار از ضمانت اجرایی تبدیل شود.
مسئله این نیست که ایران به اندازه چین نیروگاه خورشیدی خانگی داشته باشد؛ مسئله این است که چرا کشوری با این میزان تابش خورشیدی، همچنان نتوانسته است تولید برق در مقیاس خانوار را به یک جریان فراگیر اقتصادی تبدیل کند.
پاسخ این پرسش را باید بیش از آنکه در آسمان آفتابی ایران جستوجو کنیم، در سیاستگذاری انرژی، نظام تامین مالی و نحوه مواجهه دولت با سرمایه و مشارکت مردم بیابیم.
پشتبامهای ایران میتوانند بخشی از راهحل ناترازی برق باشند؛ اما برای تحقق این ظرفیت، وزارت نیرو باید از مرحله شعار و هدفگذاری عبور کند و شرایطی فراهم آورد که تولید برق خورشیدی برای یک خانواده ایرانی، نه یک آرزوی پرهزینه، بلکه یک انتخاب اقتصادی قابل اتکا باشد.
1405/09/01