1405/08/19
چگونه جنگ علیه ایران معادلات انرژی و قدرت ترامپ را تغییر داد؟
از تنگه هرمز تا صندوق‌های رای!
انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا در سوم نوامبر ۲۰۲۶، فراتر از یک رقابت معمول حزبی، به آزمونی برای سنجش پیامدهای اقتصادی و سیاسی سیاست خارجی دونالد ترامپ تبدیل شد. دموکرات‌ها با کسب اکثریت در سنا و مجلس نمایندگان، کنترل هر دو مجلس کنگره را از جمهوری‌خواهان گرفتند؛ نتیجه‌ای که نه‌تنها موقعیت سیاسی رئیس‌جمهور آمریکا را در دو سال پایانی دوره ریاست‌جمهوری‌اش تغییر می‌دهد، بلکه می‌تواند بر نحوه مدیریت جنگ با ایران، سیاست تحریم‌های نفتی و تصمیمات واشنگتن در بازار جهانی انرژی نیز اثرگذار باشد.
بر اساس تحلیل روزنامه گاردین، مجموعه‌ای از عوامل، موقعیت انتخاباتی جمهوری‌خواهان را تضعیف کرد؛ از افزایش هزینه‌های زندگی و نارضایتی از سیاست‌های اقتصادی گرفته تا جنگ هشت‌ماهه با ایران و افزایش قیمت سوخت و مواد غذایی. اما در میان این عوامل، جنگ ایران از یک جهت اهمیت متفاوتی دارد: این جنگ برخلاف بسیاری از مناقشات سیاست داخلی آمریکا، مستقیما به یکی از حساس‌ترین متغیرهای اقتصاد خانوار، یعنی هزینه انرژی، متصل شده است.
از میدان نظامی نا جایگاه سوخت
ترامپ در انتخابات سال ۲۰۲۴ با وعده مهار تورم، کاهش هزینه‌های زندگی و پرهیز از ورود آمریکا به جنگ‌های خارجی به قدرت بازگشت. این وعده‌ها بخش مهمی از پایگاه رای او را تشکیل می‌داد؛ به‌ویژه در میان طبقه کارگر، خانوارهای کم‌درآمد و رای‌دهندگانی که افزایش هزینه‌های روزمره را مهم‌ترین مسئله اقتصادی خود می‌دانستند.
با آغاز جنگ علیه ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، یکی از مهم‌ترین مفروضات اقتصادی دولت آمریکا با چالش مواجه شد. اختلال در جریان انتقال نفت و فرآورده‌های نفتی از خلیج‌فارس، افزایش هزینه حمل‌ونقل دریایی و بالا رفتن ریسک عرضه، بازار انرژی را وارد دوره‌ای از نوسان و نااطمینانی کرد.
اهمیت این تحولات در آن است که بازار انرژی آمریکا، حتی با وجود تولید گسترده نفت و گاز داخلی، از تحولات بازار جهانی جدا نیست. قیمت نفت‌خام، فرآورده‌های پالایشی و هزینه‌های حمل‌ونقل در یک بازار به‌هم‌پیوسته تعیین می‌شوند. بنابراین افزایش قیمت جهانی نفت و فرآورده‌ها می‌تواند به سرعت خود را در قیمت بنزین و گازوئیل جایگاه‌های آمریکا نشان دهد.
بر اساس داده‌های منتشر شده درباره بازار سوخت آمریکا، میانگین قیمت بنزین معمولی در هفته منتهی به دوم نوامبر به حدود ۴.۱۵ دلار در هر گالن رسید؛ رقمی که بیش از یک دلار بالاتر از سطح پیش از آغاز جنگ است. قیمت گازوئیل نیز به حدود ۶.۲۹ دلار در هر گالن رسیده و در ماه‌های گذشته حتی از ۶.۵ دلار عبور کرده است.
این ارقام فقط شاخص‌هایی در بازار فرآورده‌های نفتی نیستند؛ بلکه مستقیما بر هزینه رفت‌وآمد، حمل کالا، تولید محصولات کشاورزی و قیمت تمام‌شده کالاهای مصرفی اثر می‌گذارند. در اقتصادی که بخش بزرگی از حمل‌ونقل آن به جاده وابسته است، افزایش قیمت گازوئیل می‌تواند با یک وقفه زمانی به قیمت مواد غذایی و سایر کالاها منتقل شود.
به همین دلیل، آنچه در بازار نفت و فرآورده‌ها رخ داد، به تدریج از یک مسئله بین‌المللی به موضوعی در زندگی روزمره رای‌دهندگان آمریکایی تبدیل شد. در چنین شرایطی، دفاع از تصمیمات نظامی دولت برای بخشی از جامعه دشوارتر می‌شود؛ به‌خصوص هنگامی که دستاورد اقتصادی ملموسی از این تصمیمات مشاهده نمی‌شود.
تنگه هرمز؛ حلقه اتصال جنگ ایران به اقتصاد آمریکا
در این میان، تنگه هرمز مهم‌ترین حلقه اتصال تحولات نظامی به اقتصاد جهانی است. این آبراه صرفا یک مسیر جغرافیایی برای عبور نفتکش‌ها نیست، بلکه یکی از ستون‌های اصلی امنیت انرژی جهان به شمار می‌رود.
بخش قابل توجهی از نفت‌خام و فرآورده‌های نفتی جهان از این مسیر عبور می‌کند و هرگونه اختلال در تردد کشتی‌ها، حتی اگر به توقف کامل صادرات منجر نشود، می‌تواند هزینه بیمه، حمل‌ونقل و تامین محموله‌های انرژی را افزایش دهد.
نکته مهم این است که تاثیر اختلال در تنگه هرمز به حجم نفتی که عملا از بازار خارج می‌شود محدود نیست. افزایش ریسک حمل‌ونقل، تغییر مسیر کشتی‌ها، طولانی شدن زمان تحویل محموله‌ها و کاهش تمایل شرکت‌های کشتیرانی به پذیرش ریسک، همگی هزینه نهایی انرژی را افزایش می‌دهند.
به بیان دیگر، حتی نفتی که همچنان تولید می‌شود، ممکن است با هزینه بیشتری به مقصد برسد. این همان نقطه‌ای است که جنگ از سطح عرضه فیزیکی نفت فراتر می‌رود و به یک بحران لجستیکی و مالی در بازار انرژی تبدیل می‌شود.
گزارش‌های اخیر نیز از فرسایش کم‌سابقه ذخایر جهانی حکایت دارند. مدیرعامل شرکت ملی نفت ابوظبی هشدار داده است که از زمان اختلال در تردد تنگه هرمز، نزدیک به یک میلیارد بشکه از ذخایر نفتی جهان برداشت شده و موجودی گازوئیل در برخی مناطق به پایین‌ترین سطوح فصلی در ۳۵ سال گذشته رسیده است.
این وضعیت نشان می‌دهد که مسئله صرفا افزایش قیمت نفت‌خام نیست. بازار فرآورده‌ها، به‌ویژه گازوئیل، تحت فشار قرار گرفته و این موضوع برای اقتصادهایی که به حمل‌ونقل جاده‌ای، کشاورزی و صنایع انرژی‌بر وابسته‌اند، اهمیت مضاعفی دارد.
در چنین شرایطی، حتی آمریکا به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت جهان نیز از پیامدهای اختلال در زنجیره جهانی انرژی مصون نیست. تولید داخلی بالا به معنای استقلال کامل از قیمت‌های جهانی و بازار فرآورده‌ها نیست.
پارادوکس نفتی ترامپ؛ تولید بیشتر، مصونیت کمتر
یکی از تناقض‌های مهم سیاست انرژی آمریکا در دوره ترامپ، فاصله میان هدف افزایش تولید داخلی و واقعیت وابستگی قیمت‌های داخلی به تحولات بازار جهانی است.
دولت ترامپ بارها بر افزایش تولید نفت و گاز آمریکا و تقویت جایگاه این کشور در بازار جهانی انرژی تاکید کرده است. این سیاست می‌تواند در بلندمدت به تقویت امنیت عرضه و افزایش ظرفیت صادراتی آمریکا کمک کند؛ اما در کوتاه‌مدت، افزایش تولید داخلی لزوما به کاهش قیمت بنزین برای مصرف‌کننده آمریکایی منجر نمی‌شود.
نفت کالایی جهانی است و تولیدکنندگان آمریکایی نیز در چارچوب قیمت‌های بین‌المللی فعالیت می‌کنند. از سوی دیگر، ظرفیت پالایش، ترکیب خوراک پالایشگاه‌ها، وضعیت ذخایر فرآورده‌ها و محدودیت‌های حمل‌ونقل، همگی بر قیمت نهایی سوخت اثرگذارند.
به همین دلیل، افزایش قیمت نفت و گازوئیل در پی جنگ ایران می‌تواند همزمان با سودآوری بیشتر بخشی از شرکت‌های تولیدکننده انرژی، فشار اقتصادی بیشتری بر خانوارها و صنایع آمریکایی وارد کند.
این دوگانگی برای دولت ترامپ از منظر سیاسی اهمیت دارد. سیاستی که قرار بود آمریکا را به قدرت مسلط انرژی تبدیل کند، زمانی با چالش مواجه می‌شود که شهروند آمریکایی نتیجه آن را نه در کاهش هزینه سوخت، بلکه در افزایش مبلغ پرداختی در جایگاه مشاهده کند.
شکست انتخاباتی و محدود شدن دست دولت در سیاست انرژی
پیروزی دموکرات‌ها در هر دو مجلس کنگره، معادلات تصمیم‌گیری دولت ترامپ را تغییر می‌دهد. کنترل کنگره به معنای در اختیار داشتن ابزارهای مهم نظارتی، بودجه‌ای و قانون‌گذاری است؛ ابزارهایی که می‌توانند اجرای بخشی از برنامه‌های دولت را دشوار کنند.
در حوزه انرژی، این تغییر می‌تواند چند پیامد داشته باشد.
نخست، سیاست‌های مرتبط با بودجه نظامی و هزینه‌های جنگ با نظارت و فشار بیشتری مواجه خواهند شد. دموکرات‌ها می‌توانند درباره هزینه‌های عملیات نظامی، نحوه تخصیص منابع و پیامدهای اقتصادی جنگ تحقیق کنند و دولت را برای ارائه توضیحات بیشتر تحت فشار قرار دهند.
دوم، تصمیمات مرتبط با ذخایر راهبردی نفت آمریکا، حمایت از مصرف‌کنندگان و مدیریت بازار سوخت می‌تواند به موضوع اختلاف میان کاخ سفید و کنگره تبدیل شود. برداشت از ذخایر راهبردی، اگرچه در شرایط اضطراری می‌تواند به مدیریت عرضه کمک کند، راه‌حلی دائمی برای اختلال در جریان تجارت جهانی نفت نیست. کاهش بیش از حد این ذخایر نیز توان واکنش آمریکا به بحران‌های بعدی را محدود می‌کند.
سوم، سیاست تحریم‌های نفتی و نحوه مواجهه با تولیدکنندگان بزرگ انرژی می‌تواند در فضای سیاسی جدید با بحث و اختلاف بیشتری روبه‌رو شود. تحریم نفتی ایران، روسیه و سایر بازیگران بازار انرژی، علاوه بر اهداف سیاست خارجی، بر عرضه جهانی و قیمت‌ها نیز اثر می‌گذارد. هرگونه تغییر در این سیاست‌ها باید میان اهداف ژئوپلیتیکی واشنگتن و هزینه‌های اقتصادی آن برای مصرف‌کنندگان آمریکایی توازن برقرار کند.
البته پیروزی دموکرات‌ها به معنای تغییر خودکار سیاست خارجی آمریکا یا لغو تحریم‌های نفتی ایران نیست. رئیس‌جمهور همچنان اختیارات مهمی در حوزه سیاست خارجی و امنیت ملی دارد. با این حال، نظارت کنگره، محدودیت‌های بودجه‌ای و افزایش هزینه سیاسی تصمیمات نظامی می‌تواند دامنه مانور دولت را کاهش دهد.
بازار نفت؛ میان امید به توافق و نگرانی از تشدید درگیری
بازار جهانی نفت اکنون با دو نیروی متضاد مواجه است. از یک طرف، احتمال دستیابی به توافق میان تهران و واشنگتن و بازگشت تدریجی جریان انرژی از مسیر خلیج‌فارس می‌تواند انتظارات عرضه را بهبود دهد و فشار کاهشی بر قیمت‌ها وارد کند. از طرف دیگر، ادامه درگیری، محدودیت تردد نفتکش‌ها و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی، همچنان ریسک افزایشی قیمت‌ها را حفظ می‌کند.
واکنش بازار به نتایج انتخابات نیز نشان‌دهنده همین دوگانگی است. بر اساس گزارش رویترز، قیمت نفت برنت در معاملات چهارم نوامبر با افزایش ۰.۸ درصدی به ۱۰۴.۴۲ دلار در هر بشکه رسید و نفت‌خام آمریکا نیز با رشد ۰.۵ درصدی در سطح ۹۶.۵۹ دلار معامله شد.
این افزایش در شرایطی رخ داد که سرمایه‌گذاران در حال ارزیابی پیامدهای سیاسی شکست جمهوری‌خواهان و چشم‌انداز تحولات جنگ ایران بودند. در واقع، نتیجه انتخابات به‌تنهایی سیگنال روشنی برای کاهش یا افزایش قیمت نفت ایجاد نکرد؛ زیرا متغیر تعیین‌کننده همچنان سرنوشت درگیری و وضعیت عرضه از خلیج‌فارس است.
با این حال، یک تغییر مهم در محاسبات بازار شکل گرفته است: از این پس، تصمیمات ترامپ درباره جنگ ایران علاوه بر ملاحظات نظامی و ژئوپلیتیکی، با محدودیت‌های سیاسی بیشتری روبه‌رو خواهد بود. سرمایه‌گذاران باید همزمان احتمال تشدید درگیری، فشار کنگره و تمایل دولت به یافتن راهی برای کاهش هزینه‌های اقتصادی جنگ را در نظر بگیرند.
یکی از پرسش‌های مهم پس از انتخابات این است که آیا از دست رفتن کنترل کنگره، ترامپ را به سمت کاهش تنش با ایران سوق خواهد داد؟
پاسخ قطعی به این پرسش هنوز ممکن نیست. شکست انتخاباتی لزوما به معنای تغییر فوری راهبرد نظامی نیست؛ اما می‌تواند هزینه ادامه جنگ را برای دولت افزایش دهد. رئیس‌جمهوری که با وعده پرهیز از جنگ‌های طولانی به قدرت رسیده، اکنون با این واقعیت روبه‌رو است که ادامه یک مناقشه پرهزینه می‌تواند نه‌تنها موقعیت سیاسی خودش، بلکه آینده حزب جمهوری‌خواه را نیز تحت تاثیر قرار دهد.
در چنین فضایی، دستیابی به یک توافق یا دست‌کم کاهش سطح درگیری می‌تواند از منظر اقتصادی و سیاسی برای واشنگتن اهمیت بیشتری پیدا کند. بازگشت امنیت به تنگه هرمز، کاهش هزینه حمل‌ونقل دریایی، احیای جریان صادرات نفت و گاز و کاهش فشار بر بازار فرآورده‌ها، منافعی هستند که فراتر از اختلافات سیاسی داخلی آمریکا قرار می‌گیرند.
با این حال، نباید از سوی دیگر ماجرا غافل شد. فشار انتخاباتی برای پایان دادن به جنگ ممکن است با تمایل دولت به حفظ دستاوردهای ادعایی نظامی و اعمال فشار بر ایران در مذاکرات در تعارض قرار گیرد. بنابراین شکست انتخاباتی ترامپ می‌تواند انگیزه کاهش تنش را افزایش دهد، اما لزوما به توافق سریع منجر نخواهد شد.
جایگاه ایران در معادله جدید انرژی
برای ایران، تحولات اخیر یک واقعیت مهم را بار دیگر آشکار کرده است: موقعیت ژئوپلیتیکی کشور در بازار جهانی انرژی، صرفا به میزان ذخایر نفت و گاز یا ظرفیت تولید محدود نیست؛ بلکه امنیت و پایداری مسیرهای انتقال انرژی نیز بخشی از این قدرت محسوب می‌شود.
جنگ نشان داد که اختلال در یک آبراه راهبردی می‌تواند پیامدهایی بسیار فراتر از منطقه خلیج‌فارس داشته باشد و هزینه‌های آن به اقتصادهای بزرگ جهان، از جمله آمریکا، منتقل شود.
اما تبدیل این موقعیت ژئوپلیتیکی به منافع اقتصادی پایدار، به عوامل دیگری وابسته است. تداوم صادرات نفت، دسترسی به بازارهای متنوع، امکان دریافت و بازگشت درآمدهای نفتی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های تولید و انتقال و کاهش هزینه‌های مبادلات مالی، از جمله الزامات بهره‌برداری اقتصادی از ظرفیت انرژی کشور هستند.
از این منظر، تغییر فضای سیاسی واشنگتن می‌تواند پنجره‌ای برای بازتعریف محاسبات دیپلماتیک و اقتصادی ایجاد کند؛ اما نباید نتیجه انتخابات آمریکا را معادل تغییر قطعی سیاست تحریم‌ها یا بازگشت خودکار سرمایه‌گذاری خارجی به صنعت نفت ایران دانست.
نتیجه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا را می‌توان نشانه‌ای از انتقال هزینه‌های جنگ از میدان نظامی به عرصه سیاست داخلی دانست. جنگی که در ابتدا با محاسبات نظامی و امنیتی آغاز شد، اکنون در کنار پیامدهای ژئوپلیتیکی، به مسئله‌ای اقتصادی برای میلیون‌ها شهروند آمریکایی تبدیل شده است.
افزایش قیمت بنزین و گازوئیل، فشار بر بخش حمل‌ونقل و کشاورزی، کاهش ذخایر انرژی و نااطمینانی در بازارهای جهانی، همگی نشان می‌دهند که هزینه یک جنگ منطقه‌ای می‌تواند بسیار فراتر از بودجه مستقیم عملیات نظامی باشد.
از دست رفتن کنترل کنگره برای جمهوری‌خواهان، این هزینه‌ها را به یک مسئله سیاسی جدی‌تر تبدیل کرده است. ترامپ اکنون باید در شرایطی دو سال پایانی ریاست‌جمهوری خود را مدیریت کند که هم با محدودیت‌های بیشتر در کنگره مواجه است و هم نمی‌تواند تاثیر جنگ بر هزینه‌های زندگی مردم را صرفا یک مسئله خارجی معرفی کند.
در نهایت، سرنوشت بازار انرژی و حتی بخشی از معادلات سیاسی واشنگتن به یک متغیر کلیدی گره خورده است: آیا جنگ ایران به مسیری برای توافق و بازگشت ثبات به بازار انرژی منتهی می‌شود یا اختلال در تنگه هرمز و زنجیره تامین جهانی همچنان ادامه خواهد یافت؟
پاسخ این پرسش نه‌فقط آینده قیمت نفت و فرآورده‌های نفتی، بلکه دامنه مانور سیاسی ترامپ، وضعیت امنیت انرژی جهان و معادلات اقتصادی منطقه را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد. آنچه انتخابات چهارم نوامبر نشان داد، این است که هزینه جنگ دیگر صرفا در خاورمیانه پرداخت نمی‌شود؛ بخشی از آن اکنون در صندوق‌های رای آمریکا نیز خود را نشان داده است.