ناترازی ۴۳۰ میلیون مترمکعبی و آزمون مدیریت انرژی کشور؛
زمستان سخت گاز

اعلام پیشبینی ناترازی ۴۳۰ میلیون مترمکعبی گاز از سوی سخنگوی دولت، تصویری از ابعاد بحرانی را ترسیم میکند که در نتیجه سالها رشد مصرف، محدودیت سرمایهگذاری، فرسودگی بخشی از زیرساختها و آسیبهای واردشده به تاسیسات گازی شکل گرفته و اکنون در آستانه فصل سرد، آثار آن بیش از هر زمان دیگری نمایان میشود.
بر اساس توضیحات سخنگوی دولت، ناترازی گاز در زمستانهای گذشته حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز بوده است. با این حال، آسیبدیدن پالایشگاههای گازی در جریان حملات اخیر، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب دیگر به این کسری اضافه کرده و مجموع شکاف عرضه و تقاضا را به حدود ۵۳۰ میلیون مترمکعب رسانده است. دولت پیشبینی میکند با بازگشت بخشی از ظرفیتهای آسیبدیده به مدار تولید، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این کسری جبران شود و در نهایت ناترازی زمستانی به ۴۳۰ میلیون مترمکعب برسد.
این برآورد، حتی با فرض تحقق کامل برنامههای بازسازی و بازگشت ظرفیتها، نشان میدهد مسئله گاز کشور دیگر صرفا یک مشکل مقطعی و محدود به چند ماه سرد سال نیست. ناترازی گاز به مرحلهای رسیده که مدیریت آن نیازمند مجموعهای از تصمیمات همزمان در حوزه تولید، انتقال، مصرف، سرمایهگذاری و سیاستگذاری انرژی است.
۴۵ میلیون مترمکعب ظرفیت خارج از مدار؛ زنگ خطر در پارس جنوبی
در کنار آسیبهای واردشده به پالایشگاههای گازی، وضعیت برخی زیرساختهای تولید و انتقال گاز نیز بر نگرانیها درباره تامین پایدار انرژی در زمستان افزوده است.
آتشسوزی اخیر در سکوی SPD14D فاز ۱۴ پارس جنوبی و خروج موقت حدود ۱۴ میلیون مترمکعب گاز در روز از مدار تولید، بار دیگر آسیبپذیری زنجیره تامین گاز را به موضوعی جدی تبدیل کرد. اهمیت این اتفاق زمانی بیشتر میشود که بدانیم پیش از این نیز خط لوله انتقال گاز فاز ۱۷ پارس جنوبی، از مردادماه ۱۴۰۵ به دلیل نشتی از مدار خارج شده و با گذشت چند ماه، هنوز تعمیر و راهاندازی مجدد آن انجام نشده است.
این خط لوله ظرفیت انتقال روزانه حدود ۳۱ میلیون مترمکعب گاز را دارد. بنابراین، با احتساب ظرفیت خارجشده از مدار در فاز ۱۴، مجموع ظرفیت تولید و انتقال گاز از دسترس خارجشده در این دو مورد به حدود ۴۵ میلیون مترمکعب در روز میرسد.
البته باید میان ظرفیت تولید ازدسترفته و ظرفیت انتقال خارجشده از مدار تفاوت قائل شد. توقف یک خط لوله لزوما به معنای کاهش تولید میدان نیست، اما وقتی امکان انتقال گاز تولیدی وجود نداشته باشد، بخشی از ظرفیت عملیاتی زنجیره تامین نیز عملا بدون استفاده خواهد ماند. این تمایز برای ارزیابی دقیق وضعیت تولید و محاسبه کسری واقعی گاز اهمیت دارد.
با این حال، مسئله اصلی صرفا میزان ظرفیت خارجشده نیست؛ بلکه مدتزمان بازگشت این ظرفیتها به مدار است. توقف چند ماهه یک خط لوله با ظرفیت انتقال ۳۱ میلیون مترمکعب در روز، پرسشی جدی درباره سرعت واکنش عملیاتی، تامین تجهیزات، اولویتبندی تعمیرات و آمادگی زیرساختهای جایگزین ایجاد میکند.
در شرایطی که کشور با ناترازی چند صد میلیون مترمکعبی مواجه است، حتی از دسترس خارج شدن چند ده میلیون مترمکعب ظرفیت تولید یا انتقال نیز میتواند فشار مضاعفی بر شبکه سراسری وارد کند. به همین دلیل، تعمیرات اساسی، نگهداری پیشگیرانه و ایجاد مسیرهای جایگزین نباید به زمان وقوع بحران موکول شود.
پارس جنوبی؛ مزیت راهبردی با محدودیتهای فزاینده
نقش پارس جنوبی در تامین گاز کشور به اندازهای تعیینکننده است که هرگونه اختلال در تولید، فرآورش یا انتقال گاز این میدان، مستقیما بر تراز انرژی کشور اثر میگذارد. بخش عمده گاز مصرفی ایران از این میدان تامین میشود و به همین دلیل، پایداری تولید در آن نه فقط یک موضوع عملیاتی برای شرکت نفت و گاز پارس، بلکه مسئلهای مرتبط با امنیت انرژی و ثبات اقتصادی کشور است.
در چنین شرایطی، آسیبدیدن تاسیسات و خروج برخی تجهیزات از مدار، اهمیت برنامههای نگهداشت و نوسازی را دوچندان میکند. میدان پارس جنوبی با گذشت سالهای طولانی از آغاز بهرهبرداری، با چالشهایی نظیر افت فشار مخزن، افزایش نیاز به تعمیرات، محدودیت تامین تجهیزات تخصصی و ضرورت اجرای پروژههای تقویت فشار روبهرو است.
این واقعیت را نمیتوان نادیده گرفت که حتی در صورت بازسازی کامل تاسیسات آسیبدیده، مسئله افت فشار طبیعی مخزن و کاهش تدریجی توان تولید در برخی بخشها همچنان پابرجا خواهد بود. به بیان دیگر، بازگرداندن ظرفیتهای ازدسترفته به مدار، اقدامی ضروری است، اما به معنای حل ریشهای مسئله تامین گاز در سالهای آینده نخواهد بود.
سرمایهگذاری در پروژههای فشارافزایی پارس جنوبی، تکمیل طرحهای توسعهای، افزایش قابلیت اطمینان تجهیزات و کاهش زمان تعمیرات باید در بالاترین سطح اولویتهای صنعت نفت قرار گیرد. هرگونه تاخیر در این پروژهها میتواند هزینه تامین انرژی کشور را در سالهای آینده به شکل قابلتوجهی افزایش دهد.
مصرف؛ حلقهای که دیگر نمیتوان نادیده گرفت
با وجود اهمیت افزایش تولید و ترمیم زیرساختها، بخش دیگری از معادله ناترازی گاز به سمت تقاضا مربوط میشود. ایران از جمله کشورهای دارای مصرف بالای گاز طبیعی است و بخش خانگی، تجاری و صنایع کوچک در روزهای سرد سال سهم قابلتوجهی از گاز تولیدی کشور را به خود اختصاص میدهند.
در فصل زمستان، افزایش مصرف وسایل گرمایشی در ساختمانها، بهویژه در مناطق سردسیر، موجب میشود تقاضای بخش خانگی با سرعت زیادی افزایش یابد. در چنین شرایطی، شبکه گاز با محدودیتی مواجه میشود که مدیریت آن معمولا از طریق کاهش تحویل گاز به نیروگاهها، صنایع بزرگ و برخی مصرفکنندگان عمده انجام میگیرد.
این الگو اگرچه در کوتاهمدت امکان تامین گاز بخش خانگی را فراهم میکند، اما هزینه اقتصادی قابلتوجهی به همراه دارد. محدودیت گاز صنایع فولادی، سیمانی، پتروشیمی و سایر واحدهای تولیدی، علاوه بر کاهش تولید، میتواند صادرات، درآمد ارزی، اشتغال و زنجیره تامین صنایع پاییندستی را تحت تاثیر قرار دهد.
در واقع، هر مترمکعب گازی که در بخشهای مختلف مصرف میشود، ارزش اقتصادی یکسانی ندارد. گاز مصرفشده در یک واحد صنعتی مولد، علاوه بر ارزش سوخت، میتواند به تولید محصول، ایجاد ارزش افزوده و درآمد صادراتی منجر شود. بنابراین، سیاست مدیریت مصرف باید به جای اعمال محدودیتهای یکسان، بر اساس ارزش اقتصادی مصرف، امکان جایگزینی سوخت و آثار اجتماعی و صنعتی تصمیمات طراحی شود.
البته این رویکرد به معنای نادیده گرفتن حق برخورداری خانوارها از گرمایش مناسب نیست. تامین پایدار انرژی خانوارها یک ضرورت اجتماعی است، اما نمیتوان هزینه ناکارآمدی ساختمانها، تجهیزات گرمایشی و سیاستهای مصرف را هر سال از طریق محدودیت گاز صنایع جبران کرد.
ضرورت اصلاح الگوی مصرف
در سالهای گذشته، صرفهجویی در مصرف گاز عمدتا در قالب توصیههای عمومی به مردم مطرح شده است؛ توصیههایی نظیر کاهش دمای محیط، پوشیدن لباس گرمتر، استفاده صحیح از وسایل گرمایشی و جلوگیری از اتلاف حرارت. این اقدامات ضروری هستند، اما در مقیاس ناترازی ۴۳۰ میلیون مترمکعبی، نمیتوانند بهتنهایی راهگشا باشند.
اصلاح الگوی مصرف باید از سطح توصیههای فردی به سطح سیاستگذاری اقتصادی و اصلاح ساختار مصرف انرژی ارتقا پیدا کند.
نخستین محور، بهینهسازی مصرف در ساختمانهاست. بخش قابلتوجهی از انرژی مصرفی در ساختمانهای کشور به دلیل عایقبندی نامناسب، پنجرههای غیراستاندارد، نفوذ هوا و استفاده از تجهیزات گرمایشی کمبازده تلف میشود. اجرای برنامه ملی بهینهسازی ساختمانها، نوسازی موتورخانهها، استانداردسازی تجهیزات گرمایشی و استفاده از فناوریهای کنترل هوشمند دما میتواند در میانمدت به کاهش پایدار مصرف منجر شود.
دومین محور، اصلاح نظام تعرفهگذاری است. نظام پلکانی تعرفه گاز باید به شکلی طراحی شود که مصرف متعارف خانوارها تحت فشار غیرضروری قرار نگیرد، اما مصرف مازاد و خارج از الگوی بهینه، هزینه واقعیتری داشته باشد. مهمتر از افزایش قیمت، ایجاد سازوکاری است که میان مصرفکننده خوشمصرف و پرمصرف تفاوت معنادار ایجاد کند.
در همین چارچوب، طرحهایی مانند پرداخت ارزش اقتصادی گاز صرفهجوییشده به خانوارها میتواند یک ابزار انگیزشی موثر باشد. اگر خانوارها در ازای کاهش مصرف نسبت به دوره مشابه سال گذشته، از منافع اقتصادی صرفهجویی برخوردار شوند، مدیریت مصرف از یک توصیه عمومی به یک منفعت ملموس اقتصادی تبدیل خواهد شد.
البته موفقیت چنین طرحی به شفافیت در محاسبه میزان صرفهجویی، تعیین قیمت گاز صرفهجوییشده، نحوه پرداخت و جلوگیری از ایجاد انگیزههای کاذب وابسته است. همچنین باید شرایط آبوهوایی، تغییر تعداد اعضای خانوار و تغییرات سطح سکونت در محاسبات لحاظ شود.
تنوعبخشی به سبد انرژی؛ کاهش فشار بر شبکه گاز
یکی از مهمترین راهکارهای کاهش ناترازی زمستانی، کاهش وابستگی نیروگاهها به گاز در دوره اوج مصرف است. در حال حاضر، نیروگاههای حرارتی برای تولید برق به حجم قابلتوجهی گاز نیاز دارند و افزایش مصرف خانگی در روزهای سرد، تامین سوخت نیروگاهها را با محدودیت روبهرو میکند.
توسعه ظرفیت ذخیرهسازی سوخت مایع، افزایش آمادگی نیروگاهها برای استفاده از سوخت جایگزین، تکمیل زیرساختهای انتقال و توزیع سوخت و بهبود بهرهوری نیروگاهها میتواند فشار بر شبکه گاز را کاهش دهد.
البته استفاده از سوخت مایع نباید به راهکار دائمی مدیریت ناترازی تبدیل شود. این اقدام در شرایط اضطراری و برای عبور از پیک زمستانی ضروری است، اما هزینههای زیستمحیطی، اقتصادی و لجستیکی خود را دارد. راهبرد بلندمدت باید بر افزایش راندمان نیروگاهها، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و مدیریت تقاضای برق متمرکز باشد تا در نهایت نیاز به مصرف گاز در بخش نیروگاهی کاهش یابد.
از سوی دیگر، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر بهویژه نیروگاههای خورشیدی میتواند در ساعات اوج تولید خود، بخشی از نیاز نیروگاههای حرارتی را جبران کند. هرچند انرژی خورشیدی بهتنهایی جایگزین گاز در زمستان نیست، اما توسعه آن در کنار ذخیرهسازی برق و مدیریت بار میتواند به کاهش مصرف سوخت نیروگاهها کمک کند.
اهمیت راهبردی ذخیرهسازی گاز
یکی از ضعفهای ساختاری مدیریت گاز کشور، محدودیت ظرفیت ذخیرهسازی نسبت به حجم مصرف زمستانی است. مصرف گاز در ایران الگوی فصلی مشخصی دارد؛ در ماههای گرم سال، تقاضا کاهش مییابد و در زمستان به اوج میرسد. با این حال، ظرفیت کافی برای ذخیرهسازی گاز مازاد تابستانی و برداشت از آن در روزهای سرد وجود ندارد.
توسعه مخازن ذخیرهسازی زیرزمینی، افزایش ظرفیت تزریق و برداشت و استفاده از فناوریهای جدید در این حوزه میتواند بخشی از فاصله میان تولید و مصرف فصلی را پوشش دهد.
ذخیرهسازی بهویژه برای روزهایی اهمیت دارد که به دلیل سرمای شدید، مصرف خانگی به شکل ناگهانی افزایش مییابد یا اختلالی در تولید و انتقال گاز رخ میدهد. در چنین شرایطی، ذخایر زیرزمینی میتوانند نقش ضربهگیر را برای شبکه سراسری ایفا کنند.
این موضوع باید در کنار تکمیل خطوط انتقال، ایجاد مسیرهای جایگزین و تقویت زیرساختهای عملیاتی دنبال شود. شبکهای که بخش عمده تامین آن به تعداد محدودی میدان، پالایشگاه و مسیر انتقال وابسته است، در برابر حوادث و اختلالات آسیبپذیری بیشتری خواهد داشت.
مدیریت بحران یا حل مسئله؟
ناترازی ۴۳۰ میلیون مترمکعبی گاز را نمیتوان با دستورهای مقطعی، تعطیلی ادارات، محدودیت صنایع یا درخواست صرفهجویی از مردم مدیریت کرد. این ابزارها ممکن است در کوتاهمدت از شدت بحران بکاهند، اما نمیتوانند جایگزین اصلاحات ساختاری شوند.
دولت باید برای زمستان امسال یک برنامه عملیاتی دقیق و قابل ارزیابی داشته باشد؛ برنامهای که در آن وضعیت هر پالایشگاه، میدان، خط لوله، ایستگاه تقویت فشار و ظرفیت ذخیرهسازی مشخص باشد. زمانبندی بازگشت تاسیسات آسیبدیده، از جمله خط لوله فاز ۱۷ و سکوی فاز ۱۴، باید با شفافیت اعلام شود و مسئولیت اجرای آن نیز مشخص باشد.
همچنین لازم است اولویتبندی مصرفکنندگان بر اساس میزان اشتغال، ارزش افزوده، امکان استفاده از سوخت جایگزین و پیامدهای اقتصادی محدودیت گاز انجام شود. صنایع نباید هر سال در نخستین مرحله با محدودیت مواجه شوند، در حالی که بخش قابلتوجهی از ظرفیت صرفهجویی در ساختمانها و مصارف غیربهینه همچنان دستنخورده باقی مانده است.
در کنار این اقدامات، دولت باید میان برنامههای اضطراری زمستان و برنامههای بلندمدت توسعه صنعت گاز تفکیک قائل شود. بازسازی تاسیسات آسیبدیده، تعمیر خطوط لوله و افزایش آمادگی نیروگاهها اقدامات فوری هستند؛ اما توسعه فشارافزایی پارس جنوبی، افزایش ظرفیت ذخیرهسازی، بهینهسازی ساختمانها و اصلاح اقتصاد انرژی، پروژههایی هستند که باید با افق چند ساله دنبال شوند.
پیشبینی ناترازی ۴۳۰ میلیون مترمکعبی گاز، هشداری درباره آینده نظام انرژی کشور است. حتی اگر بخشی از ظرفیتهای آسیبدیده در ماههای آینده به مدار بازگردند و زمستان امسال بدون اختلال گسترده در تامین گاز پشت سر گذاشته شود، مسئله اصلی همچنان باقی خواهد ماند: رشد تقاضا و محدودیت ظرفیت عرضه، در کنار ضعف بهرهوری و نبود توازن در ساختار مصرف.
ایران از نظر منابع گازی در جایگاه ممتازی قرار دارد، اما برخورداری از ذخایر عظیم زیرزمینی بهتنهایی تضمینکننده امنیت انرژی نیست. آنچه اهمیت دارد، توانایی تبدیل این منابع به انرژی قابلدسترس، پایدار و اقتصادی است؛ آن هم در شرایطی که تولید، انتقال و مصرف به شکلی متوازن مدیریت شوند.
واقعیت این است که کشور نمیتواند هر سال با نزدیک شدن به زمستان، از مردم درخواست صرفهجویی کند، به صنایع هشدار محدودیت بدهد و امیدوار باشد با عبور از چند هفته سرد، مسئله برطرف شود. این چرخه باید متوقف شود.
زمستان امسال میتواند نقطه عطفی برای تغییر رویکرد در مدیریت گاز باشد؛ عبور از سیاستهای واکنشی و حرکت به سمت برنامهای جامع که در آن افزایش قابلیت اطمینان زیرساختها، سرمایهگذاری در تولید، اصلاح الگوی مصرف، توسعه ذخیرهسازی و تنوعبخشی به سبد انرژی در کنار یکدیگر قرار گیرند.
ناترازی ۴۳۰ میلیون مترمکعبی، یک کسری در تراز تولید و مصرف نیست؛ نشانهای از ضرورت بازنگری در حکمرانی انرژی کشور است. اگر این هشدار به تصمیمات عملی و اصلاحات پایدار منجر نشود، بحران گاز در زمستانهای آینده نهتنها تکرار خواهد شد، بلکه با کاهش تدریجی توان تولید در میادین بزرگ و افزایش تقاضا، ابعاد پیچیدهتری پیدا خواهد کرد.
بر اساس توضیحات سخنگوی دولت، ناترازی گاز در زمستانهای گذشته حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز بوده است. با این حال، آسیبدیدن پالایشگاههای گازی در جریان حملات اخیر، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب دیگر به این کسری اضافه کرده و مجموع شکاف عرضه و تقاضا را به حدود ۵۳۰ میلیون مترمکعب رسانده است. دولت پیشبینی میکند با بازگشت بخشی از ظرفیتهای آسیبدیده به مدار تولید، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این کسری جبران شود و در نهایت ناترازی زمستانی به ۴۳۰ میلیون مترمکعب برسد.
این برآورد، حتی با فرض تحقق کامل برنامههای بازسازی و بازگشت ظرفیتها، نشان میدهد مسئله گاز کشور دیگر صرفا یک مشکل مقطعی و محدود به چند ماه سرد سال نیست. ناترازی گاز به مرحلهای رسیده که مدیریت آن نیازمند مجموعهای از تصمیمات همزمان در حوزه تولید، انتقال، مصرف، سرمایهگذاری و سیاستگذاری انرژی است.
۴۵ میلیون مترمکعب ظرفیت خارج از مدار؛ زنگ خطر در پارس جنوبی
در کنار آسیبهای واردشده به پالایشگاههای گازی، وضعیت برخی زیرساختهای تولید و انتقال گاز نیز بر نگرانیها درباره تامین پایدار انرژی در زمستان افزوده است.
آتشسوزی اخیر در سکوی SPD14D فاز ۱۴ پارس جنوبی و خروج موقت حدود ۱۴ میلیون مترمکعب گاز در روز از مدار تولید، بار دیگر آسیبپذیری زنجیره تامین گاز را به موضوعی جدی تبدیل کرد. اهمیت این اتفاق زمانی بیشتر میشود که بدانیم پیش از این نیز خط لوله انتقال گاز فاز ۱۷ پارس جنوبی، از مردادماه ۱۴۰۵ به دلیل نشتی از مدار خارج شده و با گذشت چند ماه، هنوز تعمیر و راهاندازی مجدد آن انجام نشده است.
این خط لوله ظرفیت انتقال روزانه حدود ۳۱ میلیون مترمکعب گاز را دارد. بنابراین، با احتساب ظرفیت خارجشده از مدار در فاز ۱۴، مجموع ظرفیت تولید و انتقال گاز از دسترس خارجشده در این دو مورد به حدود ۴۵ میلیون مترمکعب در روز میرسد.
البته باید میان ظرفیت تولید ازدسترفته و ظرفیت انتقال خارجشده از مدار تفاوت قائل شد. توقف یک خط لوله لزوما به معنای کاهش تولید میدان نیست، اما وقتی امکان انتقال گاز تولیدی وجود نداشته باشد، بخشی از ظرفیت عملیاتی زنجیره تامین نیز عملا بدون استفاده خواهد ماند. این تمایز برای ارزیابی دقیق وضعیت تولید و محاسبه کسری واقعی گاز اهمیت دارد.
با این حال، مسئله اصلی صرفا میزان ظرفیت خارجشده نیست؛ بلکه مدتزمان بازگشت این ظرفیتها به مدار است. توقف چند ماهه یک خط لوله با ظرفیت انتقال ۳۱ میلیون مترمکعب در روز، پرسشی جدی درباره سرعت واکنش عملیاتی، تامین تجهیزات، اولویتبندی تعمیرات و آمادگی زیرساختهای جایگزین ایجاد میکند.
در شرایطی که کشور با ناترازی چند صد میلیون مترمکعبی مواجه است، حتی از دسترس خارج شدن چند ده میلیون مترمکعب ظرفیت تولید یا انتقال نیز میتواند فشار مضاعفی بر شبکه سراسری وارد کند. به همین دلیل، تعمیرات اساسی، نگهداری پیشگیرانه و ایجاد مسیرهای جایگزین نباید به زمان وقوع بحران موکول شود.
پارس جنوبی؛ مزیت راهبردی با محدودیتهای فزاینده
نقش پارس جنوبی در تامین گاز کشور به اندازهای تعیینکننده است که هرگونه اختلال در تولید، فرآورش یا انتقال گاز این میدان، مستقیما بر تراز انرژی کشور اثر میگذارد. بخش عمده گاز مصرفی ایران از این میدان تامین میشود و به همین دلیل، پایداری تولید در آن نه فقط یک موضوع عملیاتی برای شرکت نفت و گاز پارس، بلکه مسئلهای مرتبط با امنیت انرژی و ثبات اقتصادی کشور است.
در چنین شرایطی، آسیبدیدن تاسیسات و خروج برخی تجهیزات از مدار، اهمیت برنامههای نگهداشت و نوسازی را دوچندان میکند. میدان پارس جنوبی با گذشت سالهای طولانی از آغاز بهرهبرداری، با چالشهایی نظیر افت فشار مخزن، افزایش نیاز به تعمیرات، محدودیت تامین تجهیزات تخصصی و ضرورت اجرای پروژههای تقویت فشار روبهرو است.
این واقعیت را نمیتوان نادیده گرفت که حتی در صورت بازسازی کامل تاسیسات آسیبدیده، مسئله افت فشار طبیعی مخزن و کاهش تدریجی توان تولید در برخی بخشها همچنان پابرجا خواهد بود. به بیان دیگر، بازگرداندن ظرفیتهای ازدسترفته به مدار، اقدامی ضروری است، اما به معنای حل ریشهای مسئله تامین گاز در سالهای آینده نخواهد بود.
سرمایهگذاری در پروژههای فشارافزایی پارس جنوبی، تکمیل طرحهای توسعهای، افزایش قابلیت اطمینان تجهیزات و کاهش زمان تعمیرات باید در بالاترین سطح اولویتهای صنعت نفت قرار گیرد. هرگونه تاخیر در این پروژهها میتواند هزینه تامین انرژی کشور را در سالهای آینده به شکل قابلتوجهی افزایش دهد.
مصرف؛ حلقهای که دیگر نمیتوان نادیده گرفت
با وجود اهمیت افزایش تولید و ترمیم زیرساختها، بخش دیگری از معادله ناترازی گاز به سمت تقاضا مربوط میشود. ایران از جمله کشورهای دارای مصرف بالای گاز طبیعی است و بخش خانگی، تجاری و صنایع کوچک در روزهای سرد سال سهم قابلتوجهی از گاز تولیدی کشور را به خود اختصاص میدهند.
در فصل زمستان، افزایش مصرف وسایل گرمایشی در ساختمانها، بهویژه در مناطق سردسیر، موجب میشود تقاضای بخش خانگی با سرعت زیادی افزایش یابد. در چنین شرایطی، شبکه گاز با محدودیتی مواجه میشود که مدیریت آن معمولا از طریق کاهش تحویل گاز به نیروگاهها، صنایع بزرگ و برخی مصرفکنندگان عمده انجام میگیرد.
این الگو اگرچه در کوتاهمدت امکان تامین گاز بخش خانگی را فراهم میکند، اما هزینه اقتصادی قابلتوجهی به همراه دارد. محدودیت گاز صنایع فولادی، سیمانی، پتروشیمی و سایر واحدهای تولیدی، علاوه بر کاهش تولید، میتواند صادرات، درآمد ارزی، اشتغال و زنجیره تامین صنایع پاییندستی را تحت تاثیر قرار دهد.
در واقع، هر مترمکعب گازی که در بخشهای مختلف مصرف میشود، ارزش اقتصادی یکسانی ندارد. گاز مصرفشده در یک واحد صنعتی مولد، علاوه بر ارزش سوخت، میتواند به تولید محصول، ایجاد ارزش افزوده و درآمد صادراتی منجر شود. بنابراین، سیاست مدیریت مصرف باید به جای اعمال محدودیتهای یکسان، بر اساس ارزش اقتصادی مصرف، امکان جایگزینی سوخت و آثار اجتماعی و صنعتی تصمیمات طراحی شود.
البته این رویکرد به معنای نادیده گرفتن حق برخورداری خانوارها از گرمایش مناسب نیست. تامین پایدار انرژی خانوارها یک ضرورت اجتماعی است، اما نمیتوان هزینه ناکارآمدی ساختمانها، تجهیزات گرمایشی و سیاستهای مصرف را هر سال از طریق محدودیت گاز صنایع جبران کرد.
ضرورت اصلاح الگوی مصرف
در سالهای گذشته، صرفهجویی در مصرف گاز عمدتا در قالب توصیههای عمومی به مردم مطرح شده است؛ توصیههایی نظیر کاهش دمای محیط، پوشیدن لباس گرمتر، استفاده صحیح از وسایل گرمایشی و جلوگیری از اتلاف حرارت. این اقدامات ضروری هستند، اما در مقیاس ناترازی ۴۳۰ میلیون مترمکعبی، نمیتوانند بهتنهایی راهگشا باشند.
اصلاح الگوی مصرف باید از سطح توصیههای فردی به سطح سیاستگذاری اقتصادی و اصلاح ساختار مصرف انرژی ارتقا پیدا کند.
نخستین محور، بهینهسازی مصرف در ساختمانهاست. بخش قابلتوجهی از انرژی مصرفی در ساختمانهای کشور به دلیل عایقبندی نامناسب، پنجرههای غیراستاندارد، نفوذ هوا و استفاده از تجهیزات گرمایشی کمبازده تلف میشود. اجرای برنامه ملی بهینهسازی ساختمانها، نوسازی موتورخانهها، استانداردسازی تجهیزات گرمایشی و استفاده از فناوریهای کنترل هوشمند دما میتواند در میانمدت به کاهش پایدار مصرف منجر شود.
دومین محور، اصلاح نظام تعرفهگذاری است. نظام پلکانی تعرفه گاز باید به شکلی طراحی شود که مصرف متعارف خانوارها تحت فشار غیرضروری قرار نگیرد، اما مصرف مازاد و خارج از الگوی بهینه، هزینه واقعیتری داشته باشد. مهمتر از افزایش قیمت، ایجاد سازوکاری است که میان مصرفکننده خوشمصرف و پرمصرف تفاوت معنادار ایجاد کند.
در همین چارچوب، طرحهایی مانند پرداخت ارزش اقتصادی گاز صرفهجوییشده به خانوارها میتواند یک ابزار انگیزشی موثر باشد. اگر خانوارها در ازای کاهش مصرف نسبت به دوره مشابه سال گذشته، از منافع اقتصادی صرفهجویی برخوردار شوند، مدیریت مصرف از یک توصیه عمومی به یک منفعت ملموس اقتصادی تبدیل خواهد شد.
البته موفقیت چنین طرحی به شفافیت در محاسبه میزان صرفهجویی، تعیین قیمت گاز صرفهجوییشده، نحوه پرداخت و جلوگیری از ایجاد انگیزههای کاذب وابسته است. همچنین باید شرایط آبوهوایی، تغییر تعداد اعضای خانوار و تغییرات سطح سکونت در محاسبات لحاظ شود.
تنوعبخشی به سبد انرژی؛ کاهش فشار بر شبکه گاز
یکی از مهمترین راهکارهای کاهش ناترازی زمستانی، کاهش وابستگی نیروگاهها به گاز در دوره اوج مصرف است. در حال حاضر، نیروگاههای حرارتی برای تولید برق به حجم قابلتوجهی گاز نیاز دارند و افزایش مصرف خانگی در روزهای سرد، تامین سوخت نیروگاهها را با محدودیت روبهرو میکند.
توسعه ظرفیت ذخیرهسازی سوخت مایع، افزایش آمادگی نیروگاهها برای استفاده از سوخت جایگزین، تکمیل زیرساختهای انتقال و توزیع سوخت و بهبود بهرهوری نیروگاهها میتواند فشار بر شبکه گاز را کاهش دهد.
البته استفاده از سوخت مایع نباید به راهکار دائمی مدیریت ناترازی تبدیل شود. این اقدام در شرایط اضطراری و برای عبور از پیک زمستانی ضروری است، اما هزینههای زیستمحیطی، اقتصادی و لجستیکی خود را دارد. راهبرد بلندمدت باید بر افزایش راندمان نیروگاهها، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و مدیریت تقاضای برق متمرکز باشد تا در نهایت نیاز به مصرف گاز در بخش نیروگاهی کاهش یابد.
از سوی دیگر، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر بهویژه نیروگاههای خورشیدی میتواند در ساعات اوج تولید خود، بخشی از نیاز نیروگاههای حرارتی را جبران کند. هرچند انرژی خورشیدی بهتنهایی جایگزین گاز در زمستان نیست، اما توسعه آن در کنار ذخیرهسازی برق و مدیریت بار میتواند به کاهش مصرف سوخت نیروگاهها کمک کند.
اهمیت راهبردی ذخیرهسازی گاز
یکی از ضعفهای ساختاری مدیریت گاز کشور، محدودیت ظرفیت ذخیرهسازی نسبت به حجم مصرف زمستانی است. مصرف گاز در ایران الگوی فصلی مشخصی دارد؛ در ماههای گرم سال، تقاضا کاهش مییابد و در زمستان به اوج میرسد. با این حال، ظرفیت کافی برای ذخیرهسازی گاز مازاد تابستانی و برداشت از آن در روزهای سرد وجود ندارد.
توسعه مخازن ذخیرهسازی زیرزمینی، افزایش ظرفیت تزریق و برداشت و استفاده از فناوریهای جدید در این حوزه میتواند بخشی از فاصله میان تولید و مصرف فصلی را پوشش دهد.
ذخیرهسازی بهویژه برای روزهایی اهمیت دارد که به دلیل سرمای شدید، مصرف خانگی به شکل ناگهانی افزایش مییابد یا اختلالی در تولید و انتقال گاز رخ میدهد. در چنین شرایطی، ذخایر زیرزمینی میتوانند نقش ضربهگیر را برای شبکه سراسری ایفا کنند.
این موضوع باید در کنار تکمیل خطوط انتقال، ایجاد مسیرهای جایگزین و تقویت زیرساختهای عملیاتی دنبال شود. شبکهای که بخش عمده تامین آن به تعداد محدودی میدان، پالایشگاه و مسیر انتقال وابسته است، در برابر حوادث و اختلالات آسیبپذیری بیشتری خواهد داشت.
مدیریت بحران یا حل مسئله؟
ناترازی ۴۳۰ میلیون مترمکعبی گاز را نمیتوان با دستورهای مقطعی، تعطیلی ادارات، محدودیت صنایع یا درخواست صرفهجویی از مردم مدیریت کرد. این ابزارها ممکن است در کوتاهمدت از شدت بحران بکاهند، اما نمیتوانند جایگزین اصلاحات ساختاری شوند.
دولت باید برای زمستان امسال یک برنامه عملیاتی دقیق و قابل ارزیابی داشته باشد؛ برنامهای که در آن وضعیت هر پالایشگاه، میدان، خط لوله، ایستگاه تقویت فشار و ظرفیت ذخیرهسازی مشخص باشد. زمانبندی بازگشت تاسیسات آسیبدیده، از جمله خط لوله فاز ۱۷ و سکوی فاز ۱۴، باید با شفافیت اعلام شود و مسئولیت اجرای آن نیز مشخص باشد.
همچنین لازم است اولویتبندی مصرفکنندگان بر اساس میزان اشتغال، ارزش افزوده، امکان استفاده از سوخت جایگزین و پیامدهای اقتصادی محدودیت گاز انجام شود. صنایع نباید هر سال در نخستین مرحله با محدودیت مواجه شوند، در حالی که بخش قابلتوجهی از ظرفیت صرفهجویی در ساختمانها و مصارف غیربهینه همچنان دستنخورده باقی مانده است.
در کنار این اقدامات، دولت باید میان برنامههای اضطراری زمستان و برنامههای بلندمدت توسعه صنعت گاز تفکیک قائل شود. بازسازی تاسیسات آسیبدیده، تعمیر خطوط لوله و افزایش آمادگی نیروگاهها اقدامات فوری هستند؛ اما توسعه فشارافزایی پارس جنوبی، افزایش ظرفیت ذخیرهسازی، بهینهسازی ساختمانها و اصلاح اقتصاد انرژی، پروژههایی هستند که باید با افق چند ساله دنبال شوند.
پیشبینی ناترازی ۴۳۰ میلیون مترمکعبی گاز، هشداری درباره آینده نظام انرژی کشور است. حتی اگر بخشی از ظرفیتهای آسیبدیده در ماههای آینده به مدار بازگردند و زمستان امسال بدون اختلال گسترده در تامین گاز پشت سر گذاشته شود، مسئله اصلی همچنان باقی خواهد ماند: رشد تقاضا و محدودیت ظرفیت عرضه، در کنار ضعف بهرهوری و نبود توازن در ساختار مصرف.
ایران از نظر منابع گازی در جایگاه ممتازی قرار دارد، اما برخورداری از ذخایر عظیم زیرزمینی بهتنهایی تضمینکننده امنیت انرژی نیست. آنچه اهمیت دارد، توانایی تبدیل این منابع به انرژی قابلدسترس، پایدار و اقتصادی است؛ آن هم در شرایطی که تولید، انتقال و مصرف به شکلی متوازن مدیریت شوند.
واقعیت این است که کشور نمیتواند هر سال با نزدیک شدن به زمستان، از مردم درخواست صرفهجویی کند، به صنایع هشدار محدودیت بدهد و امیدوار باشد با عبور از چند هفته سرد، مسئله برطرف شود. این چرخه باید متوقف شود.
زمستان امسال میتواند نقطه عطفی برای تغییر رویکرد در مدیریت گاز باشد؛ عبور از سیاستهای واکنشی و حرکت به سمت برنامهای جامع که در آن افزایش قابلیت اطمینان زیرساختها، سرمایهگذاری در تولید، اصلاح الگوی مصرف، توسعه ذخیرهسازی و تنوعبخشی به سبد انرژی در کنار یکدیگر قرار گیرند.
ناترازی ۴۳۰ میلیون مترمکعبی، یک کسری در تراز تولید و مصرف نیست؛ نشانهای از ضرورت بازنگری در حکمرانی انرژی کشور است. اگر این هشدار به تصمیمات عملی و اصلاحات پایدار منجر نشود، بحران گاز در زمستانهای آینده نهتنها تکرار خواهد شد، بلکه با کاهش تدریجی توان تولید در میادین بزرگ و افزایش تقاضا، ابعاد پیچیدهتری پیدا خواهد کرد.
1405/08/29