1404/11/29
از شعلههای زرد تا سیمهای نقرهای؛
جراحی بزرگ در سبد انرژی ایران
ایران علیرغم دارا بودن ذخایر عظیم گازی، در فصول سرد با ناترازی شدیدی مواجه میشود که باعث قطع گاز صنایع و نیروگاهها میگردد. تمرکز بر شبکه گاز خانگی نه تنها هدررفت انرژی بالایی دارد، بلکه توسعه زیرساختهای آن در نقاط دورافتاده بسیار هزینهبر است. همچنین، احتراق مستقیم گاز در خانهها یکی از عوامل تولید آلایندهها و دیاکسید کربن در سطح خرد است.
در حال حاضر، بخش بزرگی از گاز طبیعی ایران به صورت خام در بخاریهای خانگی با راندمان بسیار پایین (گاه زیر ۵۰ درصد) میسوزد. این یعنی هدررفت ثروت ملی در بالاترین سطح ممکن.
وقتی گاز به جای خانه، در نیروگاههای مدرن (سیکل ترکیبی) مصرف شود، راندمان تبدیل انرژی به شدت بالا میرود. برق حاصله را میتوان با تکنولوژیهای نوین مانند اجاقهای القایی که راندمان ۹۰ درصدی دارند، به کار گرفت. از سوی دیگر گازرسانی به مناطق صعبالعبور کوهستانی همواره با خطرات ترکیدگی لوله و افت فشار همراه است، در حالی که انتقال برق پایدارتر و نگهداری آن ارزانتر است.
از جمله مزایا و فواید جایگزینی برق با گاز میتوان به ارتقای ایمنی، کاهش آلودگی هوا، کنترل هوشمند مصرف و آزادسازی منابع گاز برای صادرات اشاره کرد.
بررسی تجربههای جهانی و گذار از گاز
بسیاری از کشورهای توسعهیافته نه تنها به سمت برقیسازی رفتهاند، بلکه نصب انشعاب گاز در ساختمانهای جدید را ممنوع کردهاند. کشورهایی که مسیر «حذف گاز» را آغاز کردهاند، بر دو محور ممنوعیت قانونی و حمایت مالی تمرکز دارند. در بریتانیا نصب دیگهای بخار گازی در خانههای نوساز از سال ۲۰۲۵ ممنوع شده است. همچنین نخستین ایالت آمریکا که استفاده از گاز طبیعی در ساختمانهای جدید زیر ۷ طبقه را برای پختوپز و گرمایش ممنوع کرد نیویورک بود. اتحادیه اروپا نیز در پاسخ به بحران انرژی، طرح REPowerEU را با تمرکز بر برقیسازی و جایگزینی گاز با هیدروژن و انرژیهای سبز دنبال میکند. کشور نروژ هم پیشرو در استفاده از پمپهای حرارتی (Heat Pumps) و برقیسازی کامل حملونقل است و هلند که خود دارای منابع گاز است، برنامه خروج کامل از شبکه گاز خانگی را تا سال ۲۰۵۰ در دستور کار دارد. همچنین چین سرمایهگذاری عظیمی بر روی جایگزینی بخاریهای ذغالی و گازی با پمپهای حرارتی برقی در مناطق روستایی انجام داده است.
پمپ حرارتی؛ کلید طلایی این تحول
نمیتوان انتظار داشت با المنتهای برقی قدیمی که مصرف بسیار بالایی دارند خانهها را گرم کرد. راهکار اصلی، تکنولوژی پمپ حرارتی است.
این دستگاه به جای تولید گرما، گرما را از محیط بیرون (حتی در دمای زیر صفر) جذب و به داخل خانه منتقل میکند. پمپهای حرارتی به ازای هر ۱ کیلووات برق، حدود ۳ تا ۴ کیلووات گرما تولید میکنند. این یعنی کاهش ۷۵ درصدی فشار بر شبکه برق نسبت به بخاریهای برقی معمولی.
چالش ناترازی برق
بدون شک، بزرگترین مانع اجرایی شدن سخنان رئیسجمهور، وضعیت فعلی شبکه برق است. ایران برای رسیدن به این هدف با چند بحران زیرساختی از جمله فرسودگی شبکه توزیع، راندمان پایین نیروگاهها و تلفات انتقال روبروست، به طوری که شبکههای فعلی کشور توان تحمل بار اضافه ناشی از حذف گاز را ندارند و میانگین راندمان نیروگاههای حرارتی ایران حدود ۳۹ درصد است که باید به بالای ۵۵ درصد (سیکل ترکیبی) برسد. همچنین حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد برق تولیدی در مسیر انتقال و توزیع هدر میرود.
نقشه راه عملیاتی برای ایران
برای اینکه این طرح از سطح شعار خارج شود، دولت باید یک برنامه ۱۰ تا ۱۵ ساله را تدوین کند که گام نخست آن نوسازی تولید و کاهش تلفات است. در این راستا تبدیل تمامی نیروگاههای گازی ساده به سیکل ترکیبی که بدون نیاز به سوخت اضافی، تولید برق را افزایش میدهد و نصب پنلهای خورشیدی بر فراز ساختمانها جهت تامین برق مورد نیاز همان ساختمان بایستی در دستور کار قرار گیرد.
در گام دوم الگوی ساختوساز باید اصلاح شود. با انجام اقداماتی مانند اجباری کردن عایقبندی حرارتی فوقپیشرفته (پنجرههای سه جداره و دیوارهای دوجداره)؛ در یک خانه استاندارد، نیاز به انرژی برای گرمایش به حداقل میرسد.
در گام سوم برقیسازی حملونقل با ایجاد ایستگاههای شارژ سریع در کلانشهرها و جایگزینی اتوبوسهای دیزلی با برقی باید در دستور کار قرار گیرد. این کار باعث ایجاد یک «منبع ذخیره انرژی» (V2G) در شبکه میشود که میتواند در ساعات پیک به پایداری برق کمک کند.
مشوقهای اقتصادی گام چهارم این مسیر است. بر این اساس دولت می تواند با ارائه وامهای کمبهره برای خرید تجهیزات برقی کممصرف و پمپهای حرارتی، تخصیص سهمیه گاز صرفهجویی شده به خودِ مردم در قالب «اوراق انرژی» که قابل فروش در بازار بورس باشد، مصرفکنندگان را به سمت استفاده بیشتر از برق تشویق کند.
در پایان می توان گفت ایده حذف گاز از خانهها، نه تنها یک اقدام محیطزیستی، بلکه یک «ضرورت امنیت ملی» است. گاز باید از «دودکش منازل» به «خوراک پتروشیمی» تبدیل شود تا ارزش افزوده ایجاد کند. با این حال، پیششرط قطعی این تحول، جذب سرمایهگذاری خارجی و داخلی برای ساخت نیروگاههای مدرن و تجدیدپذیر است و بدون حل ناترازی برق، حذف گاز تنها منجر به خاموشیهای گستردهتر خواهد شد.
بدون تردید جایگزینی گاز با برق یک انتخاب نیست، بلکه مسیری است که امنیت انرژی ایران در دهههای آینده به آن وابسته است.