بازسازی زیر آتش؛ آزمون زمستانی زنجیره انرژی ایران

آسیب به بخشی از زیرساخت‌های نفت و گاز در شرایطی رخ داد که صنعت انرژی ایران از قبل نیز با محدودیت‌هایی در تولید و تامین گاز مواجه بود. در بخش پتروشیمی، بازگشت ۶۰ درصد ظرفیت از دست‌رفته نشان می‌دهد عملیات تعمیر و احیا با سرعت دنبال شده است، اما بازگشت یک واحد به مدار به معنای حل کامل مشکل نیست. تداوم تولید به تامین خوراک، برق، بخار و سایر یوتیلیتی‌ها وابسته است و هر اختلال در یکی از این حلقه‌ها می‌تواند دوباره بخشی از ظرفیت تولید را از مدار خارج کند.

این مسئله در مورد گاز اهمیت بیشتری دارد. در جریان آسیب‌های وارد شده به تاسیسات پارس جنوبی، بخشی قابل توجه از ظرفیت فرآورش گاز کشور از دست رفت و عملیات بازگرداندن این ظرفیت همچنان ادامه دارد. بازگشت بخشی از ظرفیت آسیب‌دیده، فشار را تا حدودی کاهش داده، اما فاصله با شرایط عادی هنوز به اندازه‌ای هست که نمی‌توان فصل سرد را بدون نگرانی از محدودیت‌های احتمالی پشت سر گذاشت. به‌ویژه آنکه با افزایش مصرف خانگی در زمستان، نخستین فشار معمولا متوجه بخش‌های صنعتی و نیروگاه‌ها می‌شود.

از همین منظر، افزایش ذخایر سوخت مایع نیروگاه‌ها اهمیت پیدا می‌کند. رشد ۲۵ درصدی ذخایر نسبت به مدت مشابه سال گذشته، صرفا یک شاخص آماری نیست؛ این ذخایر در واقع بخشی از حاشیه اطمینان شبکه برق برای روزهایی است که تامین گاز نیروگاه‌ها با محدودیت مواجه شود. هرچه ذخایر سوخت مایع وضعیت مناسب‌تری داشته باشد، امکان مدیریت بهتر افت احتمالی گازرسانی به نیروگاه‌ها نیز افزایش پیدا می‌کند و فشار کمتری از این مسیر به شبکه برق منتقل خواهد شد.

اما این راهکار را نباید با حل مسئله اشتباه گرفت. استفاده از سوخت مایع برای نیروگاه‌ها یک ابزار مدیریت بحران و عبور از دوره‌های محدودیت است، نه جایگزینی دائمی برای گاز. به همین دلیل، آنچه در ماه‌های آینده اهمیت دارد، همزمانی دو روند است: از یک سو حفظ ذخایر سوخت نیروگاه‌ها و از سوی دیگر بازگرداندن ظرفیت گاز و تثبیت تولید در تاسیسات آسیب‌دیده.

در این میان، پتروشیمی‌ها نیز در موقعیت حساسی قرار دارند. این صنعت یکی از مهم‌ترین منابع ارزآوری کشور است و کاهش تولید آن تنها به کاهش محصول در داخل مجتمع‌ها محدود نمی‌شود؛ افت تولید می‌تواند صادرات، درآمد ارزی و زنجیره صنایع پایین‌دستی را نیز تحت تاثیر قرار دهد. بنابراین هر ظرفیتی که دوباره به مدار بازمی‌گردد، عملا بخشی از ظرفیت اقتصادی کشور را احیا می‌کند. با این حال، ارزش واقعی این بازگشت زمانی مشخص می‌شود که تولید بتواند در هفته‌ها و ماه‌های بعد نیز استمرار داشته باشد.

به همین دلیل، شاید مهم‌ترین تفاوت مرحله کنونی با روزهای نخست پس از آسیب‌ها این باشد که صنعت انرژی از «احیای اضطراری» به سمت «بازسازی پایدار» حرکت می‌کند. در مرحله نخست، هدف این بود که هرچه سریع‌تر ظرفیت‌های حیاتی به مدار برگردند و از گسترش اختلال جلوگیری شود؛ اما اکنون باید این ظرفیت‌ها تثبیت شوند و زیرساخت‌هایی که به صورت موقت یا اضطراری وارد مدار شده‌اند، به شرایط عملیاتی مطمئن برسند.

زمستان پیش‌رو از این منظر یک آزمون جدی برای تاب‌آوری زنجیره انرژی ایران خواهد بود. مصرف گاز خانگی افزایش پیدا می‌کند، نیروگاه‌ها برای تامین برق به سوخت بیشتری نیاز دارند و صنایع بزرگ، از جمله پتروشیمی‌ها، برای حفظ تولید به خوراک و انرژی پایدار نیازمندند. در چنین شرایطی، کوچک‌ترین اختلال می‌تواند به سرعت از یک بخش به بخش دیگر منتقل شود؛ محدودیت گاز، نیروگاه را تحت فشار قرار می‌دهد، کاهش تولید برق به صنعت آسیب می‌زند و افت تولید صنعتی نیز می‌تواند تبعات اقتصادی و ارزی داشته باشد.

بنابراین نمی‌توان بازگشت ۶۰ درصد ظرفیت پتروشیمی‌ها، افزایش ذخایر سوخت نیروگاه‌ها و احیای بخشی از ظرفیت آسیب‌دیده گاز را به صورت جداگانه دید. اینها حلقه‌های یک زنجیره واحد هستند؛ زنجیره‌ای که عملکرد هر حلقه بر دیگری اثر می‌گذارد. موفقیت واقعی زمانی حاصل می‌شود که این ظرفیت‌ها در کنار یکدیگر و بدون ایجاد گلوگاه جدید، تولید پایدار را تضمین کنند.

در واقع، صنعت انرژی ایران اکنون در برابر یک دوگانه قرار دارد: از یک سو باید خسارت‌های جنگی را جبران کند و از سوی دیگر اجازه ندهد فشار زمستان، ظرفیت‌های بازگشته را دوباره تحت تاثیر قرار دهد. این کار نیازمند مدیریت دقیق ذخایر سوخت، اولویت‌بندی مصرف گاز، سرعت بخشیدن به تعمیرات و بازسازی تاسیسات و هماهنگی بیشتر میان بخش‌های نفت، گاز، برق و پتروشیمی است.

از این منظر، خبر بازگشت ۶۰ درصد ظرفیت از دست‌رفته پتروشیمی‌ها را باید یک نشانه مثبت دانست، اما نه نقطه پایان. آزمون اصلی زمانی آغاز می‌شود که این ظرفیت‌ها باید در سرمای زمستان، در شرایط افزایش مصرف گاز و برق و در حالی که بخشی از زیرساخت‌ها هنوز در حال بازسازی است، به تولید ادامه دهند.

صنعت انرژی ایران در ماه‌های گذشته نشان داده که توان بازگرداندن سریع بخشی از ظرفیت‌های آسیب‌دیده را دارد؛ اکنون باید نشان دهد که می‌تواند این ظرفیت را حفظ کند. فاصله میان این دو، همان فاصله میان «بازسازی» و «تاب‌آوری» است و زمستان پیش‌رو احتمالا مهم‌ترین آزمون این فاصله خواهد بود.