زمستان در سایه ناترازی گاز

ناترازی گاز، افزایش مصرف در بخش خانگی و تجاری، همچنین کاهش بخشی از ظرفیت فراورش گاز پس از آسیب به تاسیسات، شرایطی ایجاد کرده که مدیریت عرضه انرژی در ماه‌های پیش‌رو نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و استفاده همزمان از چند ظرفیت است.

با این حال، اظهارات اخیر وزیر نفت نشان می‌دهد وزارت نفت تلاش کرده است پیش از رسیدن به روزهای اوج مصرف، سناریوهای مختلف تامین انرژی را پیش‌بینی و برای آنها تمهیدات لازم را فراهم کند. افزایش ذخایر سوخت مایع نیروگاه‌ها، تقویت ذخایر گازوئیل صنایع، استفاده از ظرفیت خالی پالایشگاه‌های گازی و تدوین جدول تخصیص گاز نیروگاه‌ها را می‌توان بخشی از همین رویکرد دانست.

بر اساس اعلام محسن پاک‌نژاد، پس از خروج چهار پالایشگاه گازی از مدار، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت فراورش گاز کشور از دست رفته است. با استفاده از ظرفیت خالی سایر پالایشگاه‌ها، نزدیک به ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت جبران شده و در حال حاضر بیش از ۱۲۰ میلیون مترمکعب کسری ظرفیت فراورش وجود دارد.

اهمیت این موضوع در آستانه زمستان از آن جهت است که افزایش تقاضای گاز در ماه‌های سرد می‌تواند فشار مضاعفی بر شبکه وارد کند. در چنین شرایطی، مدیریت عرضه تنها با افزایش تولید گاز امکان‌پذیر نیست و لازم است ظرفیت‌های پشتیبان نیز از قبل آماده باشند.

یکی از مهم‌ترین این اقدامات، افزایش ذخایر سوخت مایع نیروگاه‌هاست. نیروگاه‌ها در روزهای سرد، در کنار بخش خانگی و صنایع، از مصرف‌کنندگان عمده گاز کشور هستند و طبیعی است که در زمان افزایش مصرف خانگی، تامین گاز آنها با محدودیت بیشتری مواجه شود. آماده‌سازی گازوئیل و نفت‌کوره، به نیروگاه‌ها این امکان را می‌دهد که در صورت کاهش گاز تحویلی، تولید برق بدون وقفه ادامه پیدا کند.

این اقدام را باید بخشی از مدیریت پیشگیرانه ناترازی انرژی دانست. به بیان دیگر، وزارت نفت در حال آماده‌سازی یک مسیر جایگزین است تا کاهش احتمالی گاز تحویلی به نیروگاه‌ها الزاماً به کاهش تولید برق منجر نشود. همین منطق در مورد صنایع نیز دنبال شده و افزایش ذخایر گازوئیل و نفت‌کوره در دستور کار قرار گرفته است.

اهمیت این برنامه زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم بخشی از ظرفیت فراورش گاز کشور همچنان درگیر محدودیت است. بنابراین برنامه‌ریزی برای سوخت جایگزین، در کنار تلاش برای بازگرداندن ظرفیت‌های آسیب‌دیده، نشان می‌دهد سیاست تامین انرژی برای زمستان صرفا بر یک متغیر متکی نشده است.

از سوی دیگر، استفاده از ظرفیت خالی سایر پالایشگاه‌های گازی برای جبران بخشی از ظرفیت از دست‌رفته نیز اقدامی در جهت افزایش تاب‌آوری شبکه گاز محسوب می‌شود. جبران حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت فراورش ازدست‌رفته، هرچند به معنای رفع کامل مشکل نیست، اما نشان‌دهنده تلاش برای استفاده حداکثری از ظرفیت‌های موجود پیش از ورود به دوره اوج مصرف است.

در کنار این اقدامات، تدوین جدول تخصیص و تحویل گاز نیروگاه‌ها با همکاری کمیسیون انرژی مجلس نیز اهمیت دارد. مشخص بودن میزان گاز قابل تحویل به نیروگاه‌ها، امکان برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای استفاده از سوخت مایع را فراهم می‌کند و به مجموعه‌های مرتبط اجازه می‌دهد پیش از رسیدن به نقطه بحرانی، برای تغییر سوخت آماده باشند.

در واقع، یکی از تفاوت‌های مدیریت ناترازی با مدیریت بحران، آماده‌سازی پیش از وقوع نقطه اوج است. اگر ذخایر سوخت مایع پیش از زمستان تکمیل شود، مسیرهای انتقال آن مشخص باشد و نیروگاه‌ها نیز آمادگی استفاده از سوخت جایگزین را داشته باشند، کاهش مقطعی گاز تحویلی لزوما به معنای توقف تولید برق نخواهد بود.

البته استفاده از سوخت مایع هزینه‌ها و ملاحظات خاص خود را دارد و نمی‌تواند جایگزین راهکارهای بلندمدت برای رفع ناترازی گاز شود. راه‌حل پایدار همچنان در افزایش ظرفیت تولید و فراورش گاز، توسعه زیرساخت‌های ذخیره‌سازی، بهینه‌سازی مصرف و کاهش شدت انرژی قرار دارد. اما برای عبور از یک دوره مشخص و مدیریت ریسک زمستان، برخورداری از ذخایر کافی سوخت مایع یک ابزار مهم و ضروری است.

از این منظر، برنامه‌های اعلام‌شده وزارت نفت را می‌توان مجموعه‌ای از اقدامات مکمل دانست: بازگرداندن ظرفیت‌های فراورش، استفاده از ظرفیت‌های موجود، افزایش ذخایر سوخت مایع، آماده‌سازی نیروگاه‌ها و صنایع و تنظیم سازوکار تخصیص گاز. این اقدامات قرار نیست ناترازی ساختاری گاز را برطرف کنند، اما می‌توانند آثار آن را در مقاطع اوج مصرف کنترل کنند.

نکته مهم دیگر، زمان‌بندی این اقدامات است. ارزش واقعی ذخیره‌سازی و برنامه‌ریزی، زمانی مشخص می‌شود که این ظرفیت‌ها پیش از رسیدن به روزهای سرد و افزایش شدید مصرف آماده باشند. اظهارات وزیر نفت درباره افزایش سریع ذخایر سوخت مایع نشان می‌دهد این موضوع در ماه‌های منتهی به زمستان در اولویت قرار گرفته است.

در مجموع، با وجود ناترازی گاز و چالش‌های ناشی از کاهش بخشی از ظرفیت فراورش، آنچه از مجموعه اقدامات اعلام‌شده برمی‌آید، حرکت به سمت مدیریت چندلایه تامین انرژی در زمستان است؛ به این معنا که وزارت نفت همزمان با تلاش برای بازگرداندن ظرفیت‌های گازی، برای سناریوی کاهش عرضه گاز به نیروگاه‌ها و صنایع نیز سوخت جایگزین در نظر گرفته است.

به این ترتیب، مسئله اصلی در ماه‌های آینده تنها میزان گازی نیست که در اختیار کشور قرار دارد، بلکه میزان آمادگی زنجیره انرژی برای مدیریت محدودیت‌ها خواهد بود. هرچه ذخایر سوخت مایع، ظرفیت‌های فراورش و سازوکار تخصیص گاز با هماهنگی بیشتری آماده شوند، امکان عبور بدون وقفه از روزهای اوج مصرف افزایش خواهد یافت.