1405/08/19
وقتی بحران انرژی به سود روسیه تمام می‌شود؛
بازی ناخواسته زلنسکی در معادلات جنگ ایران
در این میان، اوکراین و شخص ولودیمیر زلنسکی نیز به شکلی وارد این معادله شده‌اند که پیامدهای آن می‌تواند بسیار فراتر از همکاری‌های نظامی با کشورهای عربی باشد. کی‌یف که طی سال‌های گذشته درگیر جنگی فرسایشی با روسیه بوده، اکنون تلاش می‌کند از تجربه خود در مقابله با پهپادهای ایرانی برای ایجاد جایگاهی تازه در ترتیبات امنیتی خلیج فارس استفاده کند؛ اما این حضور، یک تناقض مهم برای اوکراین به همراه دارد: جنگی که برای زلنسکی فرصت دیپلماتیک و اقتصادی ایجاد کرده، ممکن است هم‌زمان منابع مالی و توان ادامه جنگ را در اختیار مهم‌ترین رقیب او، یعنی روسیه، قرار دهد.
برای درک این تناقض باید به پیوند سه پرونده نگاه کرد: امنیت انرژی خلیج‌فارس، درآمدهای نفتی روسیه و نیاز اوکراین به تسلیحات و منابع مالی غرب. این سه موضوع دیگر پرونده‌هایی جدا از یکدیگر نیستند و تحولات هرکدام می‌تواند بر دو پرونده دیگر اثر بگذارد.
از پهپادهای شاهد تا قراردادهای نفتی
ورود اوکراین به معادلات امنیتی خلیج‌فارس، ریشه در تجربه چند ساله این کشور در مقابله با حملات پهپادی روسیه دارد. استفاده روسیه از پهپادهای طراحی‌شده بر اساس فناوری ایرانی، به‌ویژه خانواده شاهد، باعث شد اوکراین به‌تدریج توانمندی‌های قابل توجهی در شناسایی، رهگیری و انهدام پهپادهای تهاجمی توسعه دهد.
این تجربه اکنون برای کشورهای عربی که با تهدید حملات موشکی و پهپادی مواجه شده‌اند، ارزش عملیاتی پیدا کرده است. کی‌یف نیز دریافته که این دانش نظامی می‌تواند به ابزاری برای کسب درآمد، جذب سرمایه‌گذاری و تامین نیازهای راهبردی خود تبدیل شود.
توافق‌های امنیتی اوکراین با عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی در مارس ۲۰۲۶، نقطه عطفی در این مسیر بود. زلنسکی در این چارچوب تلاش کرد همکاری دفاعی را به حوزه‌های گسترده‌تری از جمله انتقال فناوری، تولید مشترک تجهیزات و تامین نیازهای اقتصادی و انرژی اوکراین گسترش دهد. اما بخش مهم‌تر این همکاری‌ها در اظهارات خود زلنسکی درباره مبادله خدمات دفاعی با منابع انرژی آشکار شد. او اعلام کرد که بخشی از همکاری‌ها در قالب تامین نفت خام و فرآورده‌های نفتی، از جمله گازوئیل، انجام می‌شود. در برخی موارد نیز نفت خام تحویلی به اوکراین قرار است برای فرآوری به پالایشگاه‌های اروپایی منتقل شود.
به این ترتیب، همکاری اوکراین با کشورهای خلیج‌فارس صرفا یک معامله تسلیحاتی نیست؛ بلکه نوعی مبادله امنیت در برابر انرژی شکل گرفته است. کی‌یف تجربه مقابله با پهپادها و ظرفیت‌های دفاعی خود را عرضه می‌کند و در مقابل، به دنبال تامین سوخت، منابع مالی و تجهیزات مورد نیاز برای ادامه جنگ با روسیه است.
این موضوع از منظر امنیت انرژی اوکراین اهمیت ویژه‌ای دارد. جنگ با روسیه، آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی این کشور را افزایش داده و تامین مستمر سوخت برای نیروهای نظامی، حمل‌ونقل، صنایع و فعالیت اقتصادی را به یکی از اولویت‌های راهبردی دولت زلنسکی تبدیل کرده است. دسترسی به منابع نفتی کشورهای خلیج فارس می‌تواند بخشی از وابستگی اوکراین به مسیرهای سنتی تامین سوخت را کاهش دهد.
نفت گران‌تر؛ هدیه ناخواسته جنگ ایران به کرملین
با وجود این فرصت‌ها، مهم‌ترین تناقض راهبردی برای زلنسکی در بازار نفت شکل می‌گیرد. روسیه یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت جهان است و درآمدهای حاصل از فروش نفت و گاز، نقش مهمی در تامین بودجه دولت و هزینه‌های نظامی این کشور دارد. بنابراین هر بحرانی که عرضه جهانی انرژی را محدود و قیمت‌ها را افزایش دهد، بالقوه می‌تواند به تقویت منابع مالی مسکو منجر شود.
تنگه هرمز در این میان جایگاهی تعیین‌کننده دارد. این گذرگاه راهبردی یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال نفت خام و فرآورده‌های نفتی جهان است و اختلال در تردد نفتکش‌ها از آن، علاوه بر کاهش عرضه قابل دسترس، هزینه حمل‌ونقل، بیمه و ریسک تجارت انرژی را افزایش می‌دهد.
وقتی عرضه نفت خلیج‌فارس با محدودیت مواجه می‌شود، بازار جهانی ناگزیر به جست‌وجوی منابع جایگزین می‌رود. در چنین شرایطی، نفت روسیه می‌تواند با تقاضای بیشتر و قدرت چانه‌زنی بالاتر مواجه شود. حتی اگر صادرات روسیه افزایش پیدا نکند، فروش محموله‌های موجود با قیمت‌های بالاتر می‌تواند درآمد ارزی این کشور را تقویت کند.
این همان نقطه‌ای است که منافع اوکراین و تحولات جنگ ایران در تعارض قرار می‌گیرند. زلنسکی تلاش می‌کند با همکاری کشورهای عربی، توان دفاعی و اقتصادی کشورش را تقویت کند؛ اما افزایش قیمت جهانی نفت می‌تواند بخشی از منابع مالی لازم برای تداوم جنگ را در اختیار کرملین قرار دهد.
تحلیل موسسه چتم‌هاوس در آوریل ۲۰۲۶ نیز به همین موضوع اشاره کرده است. بر اساس این تحلیل، افزایش قیمت نفت و گاز در پی اختلال در تنگه هرمز، هم‌زمان با تسهیل موقت برخی محدودیت‌های آمریکا بر فروش نفت روسیه، درآمدهای بودجه‌ای و صادراتی مسکو را افزایش داده و می‌تواند توان این کشور برای ادامه جنگ در اوکراین را تقویت کند.
در واقع، جنگ ایران می‌تواند از مسیری غیرمستقیم به تقویت اقتصادی روسیه منجر شود؛ حتی اگر مسکو در میدان نظامی خاورمیانه حضور مستقیم نداشته باشد. این مسئله برای اوکراین اهمیت مضاعف دارد، زیرا یکی از اهداف اصلی راهبرد کی‌یف و متحدان غربی آن، محدود کردن درآمدهای انرژی روسیه و کاهش توان مالی کرملین برای تامین هزینه‌های جنگ است.
جبهه دوم جنگ؛ حمله به زیرساخت‌های نفتی روسیه
اوکراین برای مقابله با این مزیت اقتصادی روسیه، صرفا به دیپلماسی و درخواست کمک از متحدان غربی متکی نمانده است. حملات پهپادی دوربرد کی‌یف به زیرساخت‌های نفتی روسیه، به‌ویژه پایانه‌های صادراتی، پالایشگاه‌ها و تاسیسات انتقال نفت، به یکی از ابزارهای مهم این کشور برای فشار بر منابع درآمدی مسکو تبدیل شده است.
این راهبرد در واقع تلاش برای انتقال بخشی از جنگ به حوزه‌ای است که برای اقتصاد روسیه اهمیت حیاتی دارد. اگر افزایش قیمت جهانی نفت بتواند درآمدهای صادراتی مسکو را بالا ببرد، حمله به ظرفیت تولید، پالایش و صادرات می‌تواند بخشی از این منفعت را خنثی کند.
در مارس ۲۰۲۶، شورای روابط خارجی آمریکا در تحلیلی درباره تبدیل شدن جنگ ایران به یک جنگ نیابتی میان روسیه و اوکراین، به حملات پهپادی اوکراین علیه زیرساخت‌های صادرات نفت روسیه در ساحل دریای بالتیک اشاره کرد. در این گزارش، به نقل از برآوردهای مطرح‌شده، از کاهش قابل توجه ظرفیت انتقال نفت روسیه در پی این حملات سخن گفته شده است.
اهمیت این راهبرد در آن است که اوکراین تلاش می‌کند اثر افزایش قیمت نفت بر درآمدهای روسیه را با کاهش توان صادراتی این کشور محدود کند. به بیان دیگر، کی‌یف می‌خواهد از یک سو در خلیج فارس از فرصت همکاری‌های امنیتی و انرژی بهره ببرد و از سوی دیگر در جبهه شمالی، شریان‌های درآمدی رقیب خود را هدف قرار دهد.
این دو مسیر در کنار یکدیگر، نشان‌دهنده تغییر ماهیت جنگ اوکراین است؛ جنگی که دیگر صرفا بر تصرف سرزمین و خطوط مقدم نظامی متمرکز نیست و زیرساخت‌های انرژی، مسیرهای صادراتی و جریان درآمدهای ارزی نیز به بخشی از میدان نبرد تبدیل شده‌اند.
اروپا میان دو بحران انرژی؛ تنگه هرمز و میراث جنگ اوکراین
اروپا یکی دیگر از بازیگرانی است که در این معادله با تناقض‌های جدی مواجه شده است. اتحادیه اروپا پس از آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲، تلاش گسترده‌ای برای کاهش وابستگی به نفت و گاز روسیه انجام داد و به دنبال تنوع‌بخشی به منابع تامین انرژی خود رفت. اما بحران ایران بار دیگر نشان داد که جایگزین کردن یک منبع انرژی با منابع دیگر، لزوما به معنای دستیابی به امنیت پایدار نیست.
اختلال در تنگه هرمز، هزینه تامین نفت و گاز را افزایش می‌دهد و بازارهای اروپایی را در معرض رقابت شدیدتر برای دسترسی به محموله‌های انرژی قرار می‌دهد. این وضعیت می‌تواند فشار تازه‌ای بر صنایع انرژی‌بر، بخش حمل‌ونقل و مصرف‌کنندگان اروپایی وارد کند.
از طرف دیگر، افزایش هزینه انرژی می‌تواند توان اقتصادی اروپا برای ادامه حمایت مالی و نظامی از اوکراین را نیز تحت فشار قرار دهد. هرچه دولت‌های اروپایی منابع بیشتری را برای مهار تورم انرژی، حمایت از صنایع و جبران هزینه‌های خانوار اختصاص دهند، فضای مالی و سیاسی آنها برای تامین هزینه‌های جنگ اوکراین محدودتر خواهد شد.
شورای روابط خارجی آمریکا نیز در تحلیل آوریل ۲۰۲۶ خود، افزایش قیمت انرژی، کاهش ذخایر تسلیحاتی آمریکا و تضعیف حمایت فراآتلانتیکی از اوکراین را از پیامدهای مهم جنگ ایران برای اروپا و کی‌یف دانسته است.
بنابراین، بحران انرژی خلیج‌فارس می‌تواند از دو مسیر به زیان اوکراین عمل کند: نخست، از طریق تقویت درآمدهای نفتی روسیه و دوم، از طریق افزایش هزینه‌های اقتصادی اروپا و دشوارتر شدن تامین منابع لازم برای حمایت از کی‌یف.
این همان وضعیتی است که زلنسکی را به سمت همکاری مستقیم‌تر با کشورهای تولیدکننده نفت و گاز خلیج‌فارس سوق می‌دهد. اوکراین به دنبال آن است که بخشی از نیازهای انرژی خود را از مسیر همکاری‌های دوجانبه تامین کند و وابستگی به حمایت‌های مالی و تسلیحاتی غرب را تا حدودی کاهش دهد.
امنیت تاسیسات نفتی؛ بازار جدید همکاری اوکراین و کشورهای خلیج‌فارس
یکی دیگر از ابعاد مهم این تحولات، پیوند خوردن امنیت نظامی با امنیت زیرساخت‌های انرژی است. حملات پهپادی و موشکی به تاسیسات نفتی، پالایشگاه‌ها، مخازن ذخیره‌سازی، پایانه‌های صادراتی و زیرساخت‌های گاز طبیعی مایع نشان داده است که امنیت انرژی دیگر صرفا به معنای تامین منابع و تنوع‌بخشی به مسیرهای واردات نیست.
امروز حفاظت از تاسیسات تولید و انتقال انرژی نیز بخشی از مفهوم امنیت عرضه محسوب می‌شود. یک حمله موفق به پایانه صادرات نفت یا تاسیسات فرآورش گاز می‌تواند بدون آنکه تولید جهانی به‌طور کامل متوقف شود، اختلالی جدی در عرضه و قیمت‌ها ایجاد کند.
اوکراین در این حوزه یک مزیت عملیاتی دارد: تجربه مقابله با حملات مستمر پهپادی به زیرساخت‌های حیاتی. این تجربه می‌تواند برای کشورهای عربی که بخش مهمی از اقتصاد آنها به صادرات نفت و گاز وابسته است، جذاب باشد.
از این منظر، همکاری‌های دفاعی زلنسکی با کشورهای خلیج‌فارس ممکن است در آینده به حوزه حفاظت از زیرساخت‌های انرژی، توسعه سامانه‌های رهگیری ارزان‌قیمت، جنگ الکترونیک و ایجاد شبکه‌های هشدار زودهنگام گسترش یابد.
در چنین شرایطی، اوکراین نه‌تنها یک تامین‌کننده دانش نظامی، بلکه می‌تواند به شریک امنیتی صنایع نفت و گاز منطقه تبدیل شود. این موضوع ظرفیت اقتصادی قابل توجهی برای صنایع دفاعی اوکراین ایجاد می‌کند و به کشورهای عربی نیز امکان می‌دهد هزینه مقابله با حملات پهپادی را کاهش دهند.
تحولات جنگ ایران نشان می‌دهد که زلنسکی با یک فرصت و یک تهدید هم‌زمان روبه‌روست. از یک طرف، بحران امنیتی خلیج فارس به او امکان داده است تجربه نظامی اوکراین را به ابزار چانه‌زنی اقتصادی و سیاسی تبدیل کند. توافق‌های دفاعی با کشورهای عربی، دسترسی احتمالی به نفت و فرآورده‌های نفتی و امکان جذب سرمایه‌گذاری در صنایع دفاعی، دستاوردهایی هستند که می‌توانند موقعیت کی‌یف را تقویت کنند.
اما از طرف دیگر، افزایش قیمت انرژی، تقویت درآمدهای صادراتی روسیه، فشار بر اقتصاد اروپا و رقابت بر سر تسلیحات پیشرفته، ممکن است نتیجه‌ای کاملا متفاوت برای اوکراین رقم بزند.
در تازه‌ترین نشانه از ابعاد اقتصادی این بحران، الجزیره در گزارشی در دوم نوامبر ۲۰۲۶، با استناد به برآورد روزنامه نیویورک‌تایمز از سود ۵۱ شرکت بزرگ نفت و گاز آمریکا در فاصله آوریل تا سپتامبر، از درآمد قابل توجه شرکت‌های انرژی آمریکایی در پی جنگ ایران خبر داد؛ موضوعی که نشان می‌دهد پیامدهای اقتصادی جنگ تنها به کشورهای تولیدکننده منطقه محدود نمانده و برندگان و بازندگان آن در سطح جهانی توزیع شده‌اند.
در نهایت، جنگ ایران را نمی‌توان صرفا در چارچوب تقابل نظامی تهران با واشنگتن و تل‌آویو تحلیل کرد. این جنگ به عاملی برای بازآرایی بازار جهانی انرژی و تغییر موازنه اقتصادی میان روسیه، اوکراین، آمریکا و اروپا تبدیل شده است.
زلنسکی تلاش می‌کند از این شرایط برای تبدیل اوکراین به یک بازیگر موثر در امنیت خلیج فارس استفاده کند؛ اما پارادوکس اصلی آنجاست که هرچه بحران انرژی عمیق‌تر شود، احتمال افزایش درآمدهای نفتی روسیه نیز بیشتر خواهد شد؛ همان کشوری که اوکراین سال‌هاست برای تضعیف توان اقتصادی و نظامی آن تلاش می‌کند.
به این ترتیب، زلنسکی شاید در پازل امنیتی ایران به دنبال تثبیت جایگاه کشورش باشد، اما در پازل انرژی با واقعیتی پیچیده‌تر روبه‌روست: جنگی که می‌تواند برای او نفت و سوخت و سرمایه به ارمغان بیاورد، هم‌زمان منابع مالی بیشتری در اختیار کرملین قرار دهد. این تناقض، مهم‌ترین بخش بازی ناخواسته اوکراین در معادلات جنگ ایران است.